คำตอบหลัก
คำถามแรกคือ "ใครเป็นผู้ใช้อำนาจปกครอง และเอกสารตอนหย่าเขียนเรื่องนี้ไว้ว่าอย่างไร" ไม่ใช่ "ใครเลี้ยงลูกอยู่" ถ้าบันทึกท้ายทะเบียนการหย่าหรือคำพิพากษาระบุไว้ชัดว่าเรื่องใหญ่ของเด็กต้องตัดสินร่วมกัน ก็ต้องทำตามนั้น ถ้าไม่ได้ระบุ ให้ดูว่าอำนาจปกครองอยู่กับใคร แล้วแยกเรื่องประจำวันออกจากเรื่องใหญ่ที่ย้อนยาก เช่น เปลี่ยนโรงเรียน ผ่าตัดที่ไม่เร่งด่วน หรือย้ายเด็กไปอยู่ไกล
ตัวบทไม่ได้เขียนรายการว่าเรื่องโรงเรียนหรือการรักษาใครชี้ขาด มาตรา 1567 ระบุสิทธิของผู้ใช้อำนาจปกครองไว้ไม่กี่ข้อ เช่น กำหนดที่อยู่ของบุตร ส่วนเรื่องอื่นต้องดูข้อตกลง คำสั่งศาล และหลักประโยชน์ของเด็ก ทางที่ปลอดภัยที่สุดคือพูดกันก่อนด้วยหลักฐานที่ชัด บันทึกเป็นลายลักษณ์อักษร และถ้าตกลงไม่ได้ ค่อยใช้การไกล่เกลี่ยหรือขอให้ศาลกำหนดแนวทาง โดยไม่เอาการพบลูกมาเป็นเครื่องต่อรอง
ใครควรอ่านส่วนไหน
| ขั้นของเรื่อง | อ่านส่วนไหนก่อน |
|---|---|
| ยังไม่มีข้อพิพาท | ข้อ 1–2 ตรวจอำนาจปกครองและเอกสารเดิม ข้อ 6 เขียนข้อตกลงเรื่องการตัดสินใจไว้ล่วงหน้า |
| เริ่มเห็นไม่ตรงกัน | ข้อ 3–5 แยกประเภทเรื่อง เตรียมหลักฐาน และข้อ 6–7 ทางแก้ที่ไม่ทำลายความสัมพันธ์ |
| มีคำสั่งศาลหรือคดีแล้ว | ข้อ 2 อ่านคำสั่งให้ครบ ข้อ 6 การขอแก้ไขเปลี่ยนแปลง และข้อ 8 ค่าใช้จ่าย |
1. ใครเป็นผู้ใช้อำนาจปกครองหลังหย่า
บุตรที่ยังไม่บรรลุนิติภาวะอยู่ใต้อำนาจปกครองของบิดามารดา เมื่อบิดามารดาหย่ากัน ตัวบทกำหนดทางไว้ดังนี้
- หย่าโดยความยินยอม (มาตรา 1520) คู่สมรสต้องทำความตกลงเป็นหนังสือว่าฝ่ายใดจะใช้อำนาจปกครองบุตรคนใด ถ้าไม่ได้ตกลงหรือตกลงกันไม่ได้ ให้ศาลชี้ขาด
- หย่าโดยคำพิพากษา ศาลที่พิจารณาคดีฟ้องหย่าชี้ขาดด้วยว่าฝ่ายใดใช้อำนาจปกครองบุตรคนใด
- ในการชี้ขาด ศาลต้องคำนึงถึงความผาสุกและประโยชน์ของบุตรเป็นสำคัญ และถ้ามีเหตุถอนอำนาจปกครองตามมาตรา 1582 ศาลอาจถอนและสั่งให้บุคคลภายนอกเป็นผู้ปกครองก็ได้
- มาตรา 1566 บอกว่าอำนาจปกครองอยู่กับบิดาหรือมารดาฝ่ายเดียวได้ในหลายกรณี รวมถึงกรณีศาลสั่งให้อยู่กับฝ่ายใดฝ่ายหนึ่ง และกรณีที่บิดามารดาตกลงกันตามที่กฎหมายให้ตกลงได้
ผลคือ "อยู่กับใคร" ในชีวิตจริง กับ "ใครเป็นผู้ใช้อำนาจปกครอง" ในเอกสาร อาจไม่ใช่คนเดียวกัน ถ้าเด็กอาศัยอยู่กับแม่แต่คำสั่งให้พ่อใช้อำนาจปกครอง หรือให้ใช้ร่วมกัน เรื่องใหญ่ของเด็กก็ต้องว่ากันตามนั้น ส่วนรายละเอียดเรื่องอำนาจปกครอง ค่าเลี้ยงดู และสิทธิของพ่อหรือแม่ที่ไม่ได้จดทะเบียนสมรส อ่านต่อได้ที่ คู่มือค่าเลี้ยงดูบุตรและอำนาจปกครอง และ คู่มือการหย่า อำนาจปกครองบุตร และสินสมรส
2. ข้อตกลงหรือคำสั่งเดิมเขียนไว้ว่าอย่างไร
อ่านเอกสารฉบับจริงทั้งฉบับ ไม่ใช่จำจากที่เคยคุยกัน แล้วหาข้อความเหล่านี้
| ข้อความที่ควรหา | ความหมายต่อเรื่องที่เห็นไม่ตรงกัน |
|---|---|
| ใครเป็นผู้ใช้อำนาจปกครอง (ฝ่ายเดียวหรือร่วมกัน) | กำหนดว่าใครเป็นหลักในการตัดสินใจ |
| ข้อความว่า "ตัดสินใจร่วมกัน" "ปรึกษากันก่อน" หรือ "แจ้งให้ทราบ" | ถ้ามี ต้องทำตามขั้นตอนนั้นก่อน |
| เด็กอาศัยอยู่กับใคร ข้อจำกัดเรื่องการย้ายที่อยู่ | เรื่องย้ายถิ่นอาจต้องแจ้งหรือขอความเห็นก่อน |
| ใครรับผิดชอบค่าเล่าเรียนและค่ารักษา | แยกเรื่องค่าใช้จ่ายออกจากเรื่องสิทธิตัดสินใจ |
| สิทธิขอข้อมูลจากโรงเรียนและโรงพยาบาล | ถ้าไม่มี ควรเพิ่มในข้อตกลง |
| ช่องทางเมื่อเห็นไม่ตรงกัน (ไกล่เกลี่ย นัดคุย) | ใช้ช่องทางนั้นก่อนไปศาล |
ถ้าเอกสารเงียบเรื่องนี้ ไม่ได้แปลว่าฝ่ายใดทำอะไรก็ได้ แต่แปลว่าต้องกลับไปที่หลักประโยชน์ของเด็กและวิธีที่พ่อแม่ทำร่วมกันมาตลอด ถ้ามีหลายฉบับ เช่น บันทึกท้ายทะเบียนการหย่าและคำสั่งศาลภายหลัง ให้ดูว่าฉบับใดใหม่กว่าและมีผลอยู่
3. เรื่องประจำวันกับเรื่องใหญ่ ต่างกันอย่างไร
ตัวบทไม่ได้แบ่งสองประเภทนี้ไว้ในมาตราใดโดยตรง ตารางนี้เป็นแนวคิดทั่วไปเพื่อช่วยจัดลำดับ ไม่ใช่กฎตายตัว และข้อตกลงหรือคำสั่งของแต่ละครอบครัวอาจแบ่งต่างออกไป
| ลักษณะ | ตัวอย่าง | แนวทางที่มักเหมาะ |
|---|---|---|
| เรื่องประจำวัน ย้อนได้ ผลกระทบน้อย | เวลาเข้านอน อาหาร ไปหาหมอเมื่อป่วยเล็กน้อย กิจกรรมหลังเลิกเรียนที่ไม่ผูกพันนาน | ฝ่ายที่เด็กอยู่ด้วยตัดสินใจ และบอกอีกฝ่ายตามสมควร |
| เรื่องใหญ่ ย้อนยาก หรือผลกระทบยาวนาน | เปลี่ยนโรงเรียนหรือสายการเรียน ผ่าตัดที่ไม่เร่งด่วน การบำบัดระยะยาว ยาที่ใช้ต่อเนื่อง ย้ายเด็กไปอยู่ต่างจังหวัดหรือต่างประเทศ | ปรึกษากันก่อนและเก็บหลักฐาน ถ้าเอกสารเดิมกำหนดให้ตัดสินร่วมกัน ต้องทำตามนั้น |
| เรื่องที่มีกฎหรือแนวปฏิบัติของหน่วยงานกำกับ | วัคซีนตามตารางที่แพทย์แนะนำ การสมัครเรียนที่โรงเรียนขอเอกสารผู้ปกครองสองฝ่าย | ถามโรงเรียนหรือสถานพยาบาลว่าต้องมีเอกสารใด แล้วคุยกันตามนั้น |
การย้ายที่อยู่ของเด็กเกี่ยวกับสิทธิกำหนดที่อยู่ของบุตรตามมาตรา 1567 (1) ซึ่งเป็นสิทธิของผู้ใช้อำนาจปกครอง แต่ถ้าคำสั่งหรือข้อตกลงมีเงื่อนไขเรื่องการย้ายหรือการพบกัน ก็ต้องดูเงื่อนไขนั้นด้วย และการย้ายไปไกลจนอีกฝ่ายพบลูกได้ยากย่อมเป็นเรื่องที่ศาลให้ความสำคัญ ส่วนการพาเด็กไปต่างประเทศ ดูที่ คู่มือการพาเด็กไปต่างประเทศ เรียน หรือย้ายถิ่น
4. กรณีฉุกเฉินทางการแพทย์
ถ้าเด็กเจ็บป่วยฉุกเฉิน สิ่งแรกคือพาเด็กไปรักษาให้เร็วที่สุด ไม่ต้องรอให้พ่อแม่ตกลงกัน แพทย์และโรงพยาบาลมีแนวปฏิบัติของตนเองเรื่องการให้ความยินยอมในภาวะฉุกเฉิน และแต่ละแห่งอาจขอเอกสารต่างกัน จึงไม่ควรสรุปเองว่า "ต้องมีลายเซ็นอีกฝ่าย" หรือ "ไม่ต้องมีเลย"
- พาเด็กไปรักษา แล้วแจ้งอีกฝ่ายโดยเร็ว พร้อมบอกโรงพยาบาลและอาการ
- เก็บใบรับรองแพทย์ ใบเสร็จ และสรุปการรักษาไว้
- ถ้าเป็นการรักษาต่อเนื่องหลังพ้นภาวะฉุกเฉิน ให้กลับมาปรึกษากันตามข้อ 5–6
เหตุฉุกเฉินไม่ใช่ข้ออ้างให้ตัดสินใจเรื่องใหญ่ที่ไม่เร่งด่วนฝ่ายเดียว และอีกฝ่ายก็ไม่ควรถ่วงเวลาการรักษาที่แพทย์ระบุว่าเร่งด่วน
5. หลักฐานเหตุจำเป็น ควรเตรียมอะไร
ไม่ว่าจะคุยกันเองหรือไปถึงศาล ฝ่ายที่ต้องการให้เปลี่ยนแปลงมักต้องอธิบายได้ว่า "ทำไมต้องตอนนี้ ทำไมเป็นทางนี้ และเด็กได้ประโยชน์อย่างไร"
- เรื่องการรักษา: ความเห็นแพทย์เป็นหนังสือ ระบุอาการ ทางเลือกการรักษา ความเสี่ยงและผลถ้าไม่รักษา ความเร่งด่วน และถ้าอีกฝ่ายสงสัย ให้เสนอขอความเห็นแพทย์ท่านที่สอง
- เรื่องโรงเรียน: ผลการเรียนและรายงานจากโรงเรียนเดิม บันทึกเหตุการณ์ เช่น การกลั่นแกล้ง ความสามารถของโรงเรียนใหม่ในการรองรับเด็ก ระยะทางและการเดินทาง
- ค่าใช้จ่าย: ใบแจ้งค่าเล่าเรียน ค่ารักษา ค่าเดินทาง และใครจ่ายส่วนใด
- ความเห็นของเด็ก: ฟังเด็กตามวัยและวุฒิภาวะ เด็กเล็กอาจแสดงความรู้สึกได้ ส่วนเด็กโตความเห็นย่อมมีน้ำหนักมากขึ้น แต่ไม่ควรให้เด็กต้องเลือกข้างหรือเป็นคนบอกอีกฝ่ายเอง
- ประวัติการสื่อสาร: ข้อความและอีเมลที่แสดงว่าได้แจ้ง ปรึกษา และให้เวลาตอบแล้ว
เก็บหลักฐานแบบสุภาพและตรงประเด็น การส่งข้อความโจมตีอีกฝ่ายไม่ช่วยเรื่องเด็ก และอาจกลับมาเป็นผลเสียในภายหลัง
6. ถ้าเห็นไม่ตรงกัน มีทางแก้อะไรบ้าง
- คุยกันเป็นลายลักษณ์อักษร เสนอทางเลือก ใส่เหตุผล และกำหนดเวลาตอบที่สมเหตุสมผล
- เขียนข้อตกลงหรือแผนการเลี้ยงดูบุตรเพิ่ม ระบุว่าเรื่องใดตัดสินร่วมกัน เรื่องใดฝ่ายใดตัดสิน ต้องแจ้งล่วงหน้ากี่วัน ใครขอข้อมูลจากโรงเรียนและโรงพยาบาลได้ และถ้าตกลงกันไม่ได้ให้ทำอย่างไรต่อ ข้อตกลงที่ทำใหม่ควรให้ทนายตรวจก่อนลงชื่อ เพื่อดูว่าสอดคล้องกับบันทึกหรือคำสั่งเดิมหรือไม่
- ไกล่เกลี่ย ผู้ไกล่เกลี่ยที่เป็นกลางช่วยให้พ่อแม่หาทางที่เด็กได้ประโยชน์ ในคดีครอบครัว ศาลเองก็อาจเปิดโอกาสให้คู่ความไกล่เกลี่ยก่อนพิจารณา
- ขอให้ศาลกำหนดแนวทางหรือแก้คำสั่ง ถ้ามีคำสั่งเดิมอยู่ และเห็นว่าผู้ใช้อำนาจปกครองประพฤติตนไม่สมควรหรือพฤติการณ์เปลี่ยนไป มาตรา 1521 ให้ศาลมีอำนาจสั่งเปลี่ยนตัวผู้ใช้อำนาจปกครองโดยคำนึงถึงความผาสุกและประโยชน์ของบุตรเป็นสำคัญ ส่วนว่ากรณีของท่านควรยื่นคำร้องแบบใดและเนื้อหาอย่างไร ขึ้นกับคำสั่งเดิมและข้อเท็จจริง ควรปรึกษาทนาย
ศาลมักมองจากมุมของเด็กก่อน ไม่ใช่มุมของผู้ชนะหรือผู้แพ้ ฝ่ายที่แสดงให้เห็นว่าพยายามปรึกษา ให้ข้อมูล และเปิดทางให้เด็กได้รับประโยชน์ มักอยู่ในตำแหน่งที่ดีกว่าฝ่ายที่ตัดสินใจเงียบ ๆ แล้วแจ้งภายหลัง
7. อย่าใช้การพบลูกเป็นเครื่องต่อรอง
การพบลูกและการตัดสินใจเรื่องโรงเรียนหรือการรักษาเป็นคนละเรื่อง ถ้าอีกฝ่ายไม่ยอมเรื่องหนึ่งแล้วอีกฝ่ายงดให้พบลูกเป็นการตอบโต้ ปัญหาจะบานปลาย เด็กต้องรับผลเต็ม ๆ และฝ่ายที่งดอาจเสียหายเมื่อไปถึงศาล เพราะศาลดูว่าใครทำเพื่อประโยชน์ของเด็ก
- ถ้ายังพบลูกตามที่ตกลงได้ ให้พบตามปกติ และแยกเรื่องการตัดสินใจไปคุยต่างหาก
- ถ้าอีกฝ่ายไม่ให้พบลูกตามที่ตกลงหรือตามคำสั่ง ดูวิธีรับมือใน คู่มือกรณีตกลงสิทธิพบบุตรแล้วแต่อีกฝ่ายไม่ให้พบ
- ไม่ควรกดดันให้เด็กเลือกข้างหรือส่งสารระหว่างพ่อแม่
8. ค่าใช้จ่ายเรื่องเรียนและรักษา
เรื่องใครจ่ายค่าเล่าเรียน ค่ารักษา หรือค่าเลี้ยงดู เป็นอีกเรื่องหนึ่งที่เชื่อมกับเรื่องนี้ แต่ไม่ใช่เรื่องเดียวกัน การไม่จ่ายไม่ใช่เหตุให้ตัดสิทธิพบลูก และการจ่ายค่าเล่าเรียนไม่ได้แปลว่ามีสิทธิตัดสินใจฝ่ายเดียว ถ้าตกลงเรื่องค่าใช้จ่ายไม่ได้หรือจำนวนที่ตกลงไว้ไม่พอ ให้ดูแนวทางใน คู่มือค่าเลี้ยงดูบุตร
เอกสารและขั้นตอนที่ควรเตรียม
- บันทึกท้ายทะเบียนการหย่า หรือคำพิพากษา คำสั่งศาลฉบับล่าสุด (ทั้งฉบับ)
- เอกสารแสดงว่าใครเป็นผู้ใช้อำนาจปกครองและเด็กอาศัยอยู่กับใคร
- ความเห็นแพทย์เป็นหนังสือ (ถ้าเป็นเรื่องรักษา) และความเห็นแพทย์ท่านที่สองถ้าจำเป็น
- ผลการเรียน รายงานโรงเรียน และข้อมูลโรงเรียนใหม่ (ถ้าเป็นเรื่องโรงเรียน)
- ใบแจ้งค่าเล่าเรียน ค่ารักษา และค่าเดินทาง
- ข้อความหรืออีเมลที่แจ้งและปรึกษาอีกฝ่ายแล้ว พร้อมวันที่
- บันทึกความเห็นของเด็กตามวัย (เขียนอย่างเป็นกลาง ไม่ชี้นำ)
- ร่างข้อตกลงเรื่องการตัดสินใจร่วมกัน (ถ้าจะทำเพิ่ม)
ตัวอย่างสมมติ: ย้ายโรงเรียนกลางปี
นี่เป็นตัวอย่างสมมติ ไม่ใช่คดีจริง และรายละเอียดเป็นเพียงภาพประกอบ
นภากับธนาหย่ากันโดยความยินยอม บันทึกระบุให้นภาเป็นผู้ใช้อำนาจปกครองบุตรชายอายุ 9 ปี และเขียนว่า "เรื่องการศึกษาให้ปรึกษากันก่อน" นภาได้งานใหม่ในจังหวัดใกล้เคียงและอยากย้ายลูกกลางภาคเรียนโดยไม่แจ้งธนา
นภาควรส่งข้อความถึงธนาก่อน อธิบายเหตุผลเรื่องงานและที่พัก แนบข้อมูลโรงเรียนใหม่ และเสนอวันพบหรือโทรคุยกัน ธนาควรตอบภายในเวลาที่เหมาะสมและบอกข้อกังวล เช่น ระยะทางไปพบลูกและการปรับตัวของเด็ก ถ้าตกลงไม่ได้ ทั้งสองอาจใช้ผู้ไกล่เกลี่ย หรือให้ทนายช่วยร่างข้อตกลง เช่น ย้ายเมื่อจบภาคเรียน ปรับตารางพบลูกให้รับกับระยะทาง และแบ่งค่าเดินทาง ถ้ายังไม่ได้ผล ฝ่ายหนึ่งอาจปรึกษาทนายเรื่องขอให้ศาลกำหนดแนวทาง
สิ่งที่ไม่ควรทำคือนภาย้ายลูกก่อนโดยไม่บอก หรือธนาตอบโต้ด้วยการหยุดส่งเงินหรือไม่ยอมคืนเด็กหลังไปพบ ทั้งสองอย่างเป็นการใช้เด็กเป็นเครื่องมือและอาจส่งผลเสียต่อทั้งเด็กและฝ่ายที่ทำ
อย่าเข้าใจผิด
| ความเข้าใจผิด | ที่ถูกต้อง |
|---|---|
| ใครเลี้ยงลูกอยู่ ใครก็ตัดสินใจทุกเรื่องได้ | ดูก่อนว่าใครเป็นผู้ใช้อำนาจปกครอง และเอกสารเดิมกำหนดให้ปรึกษากันหรือไม่ |
| ถ้าเอกสารเงียบ ฝ่ายใดทำอะไรก็ได้ | ต้องกลับไปที่หลักประโยชน์ของเด็ก และเรื่องใหญ่ควรปรึกษากันก่อน |
| คนที่จ่ายค่าเล่าเรียนมีสิทธิเลือกโรงเรียนฝ่ายเดียว | การจ่ายเงินกับสิทธิตัดสินใจเป็นคนละเรื่อง |
| ไม่ยอมให้ลูกไปโรงเรียนใหม่ได้ด้วยการไม่ให้พบลูก | การพบลูกไม่ควรใช้เป็นเครื่องต่อรอง และอาจเสียเปรียบเมื่อไปถึงศาล |
| เหตุฉุกเฉินแปลว่าตัดสินเรื่องรักษาใหญ่ ๆ ได้ฝ่ายเดียวทุกเรื่อง | เหตุฉุกเฉินให้รีบรักษาก่อน แต่การรักษาต่อเนื่องที่ไม่เร่งด่วนควรกลับมาปรึกษากัน |
| ศาลจะเปลี่ยนผู้ใช้อำนาจปกครองทันทีที่ยื่นคำร้อง | ศาลดูพฤติการณ์และประโยชน์ของเด็กเป็นรายกรณี ไม่มีผลที่รับประกันได้ |
ขอบเขตของคู่มือนี้ เป็นข้อมูลทั่วไปที่อ้างตัวบทมาตรา 1520, 1521, 1566 และ 1567 เท่านั้น ไม่ได้ครอบคลุมเด็กที่อยู่ในความดูแลของหน่วยงานรัฐ กรณีมีเหตุถอนอำนาจปกครอง หรือกรณีที่บิดามารดาไม่ได้จดทะเบียนสมรส ซึ่งอาจต่างออกไป หากคำสั่งศาลหรือข้อตกลงของท่านมีเงื่อนไขเฉพาะ ให้ถือเงื่อนไขนั้นเป็นหลักและปรึกษาทนาย ข้อมูล ณ วันที่ 21 พฤศจิกายน 2569
อ่านเพิ่มเติม
- ไม่จ่ายค่าเลี้ยงดูบุตร ทำอย่างไร — บังคับให้จ่าย และรับรองบุตร
- การหย่า อำนาจปกครองบุตร และสินสมรส
- พาเด็กไปต่างประเทศ เรียน หรือย้ายถิ่น ต้องได้รับความยินยอมอย่างไร
- ตกลงสิทธิพบบุตรแล้ว แต่อีกฝ่ายไม่ให้พบ
เรื่องโรงเรียนและการรักษาของลูก เริ่มจากการอ่านเอกสารหย่าให้ครบ แยกเรื่องประจำวันออกจากเรื่องใหญ่ เตรียมหลักฐานให้ชัด และอย่าเอาการพบลูกมาเป็นเครื่องต่อรอง
ทีมคดีครอบครัวของเรารับปรึกษาเรื่องอำนาจปกครอง ตรวจข้อตกลงหรือคำสั่งเดิม ช่วยร่างข้อตกลงเรื่องการตัดสินใจร่วมกัน ช่วยจัดการข้อพิพาท และดูแลการยื่นคำร้องต่อศาลเมื่อจำเป็น แต่ไม่ใช่แพทย์หรือนักจิตวิทยา ไม่ให้ความเห็นทางการแพทย์ และไม่รับรองผลของคดี ค่าบริการขึ้นอยู่กับขั้นของคดีและงานที่ต้องทำ ส่งเอกสารให้เราดูก่อน เราจะแจ้งขอบเขตงานและค่าบริการเป็นลายลักษณ์อักษรก่อนเริ่มงาน โทร 092-254-2045 หรือ ส่งรายละเอียดให้เรา — เรารักษาความลับ
คู่มือนี้จัดทำโดย สำนักงานกฎหมายสุวรรณวรา ลอว์เฟิร์ม — สำนักงานกฎหมายในขอนแก่น ก่อตั้ง พ.ศ. 2529 เป็นข้อมูลทั่วไป ไม่ใช่ความเห็นทางกฎหมายสำหรับกรณีเฉพาะราย ผลขึ้นกับข้อเท็จจริงของแต่ละครอบครัว ควรปรึกษาทนายความก่อนดำเนินการ

