คำตอบหลัก
เมื่อมีคนเสียชีวิต เงินของเขาไม่ได้เข้ากองมรดกเหมือนกันทุกก้อน เงินแต่ละประเภทมีผู้จ่ายและกติกาของตัวเอง จึงต้องตรวจทีละก้อนว่าใครมีสิทธิรับ และต้องใช้เอกสารอะไร
- เงินฝากธนาคารในชื่อผู้ตายคนเดียว โดยทั่วไปเป็นทรัพย์สินของผู้ตาย จึงเป็นส่วนหนึ่งของกองมรดก ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1600 ซึ่งวางว่ากองมรดกได้แก่ทรัพย์สินทุกชนิดของผู้ตาย รวมสิทธิ หน้าที่ และความรับผิด เว้นแต่เป็นการเฉพาะตัวของผู้ตายโดยแท้ ธนาคารมักขอเอกสารแสดงสิทธิก่อนจ่าย
- เงินประกันชีวิต ดูที่ผู้รับประโยชน์ในกรมธรรม์ มาตรา 897 แยกไว้สองกรณี คือกำหนดให้จ่ายแก่ "ทายาททั้งหลาย" โดยไม่เจาะจงชื่อ เงินก้อนนั้นเป็นส่วนหนึ่งของกองมรดก กับกำหนดให้จ่ายแก่บุคคลใดโดยเฉพาะ ซึ่งเฉพาะเบี้ยประกันที่ส่งไปแล้วเท่านั้นที่เป็นส่วนหนึ่งของกองมรดกที่เจ้าหนี้เรียกได้
- เงินกองทุนสำรองเลี้ยงชีพและเงินจากประกันสังคม จ่ายตามกติกาของกองทุนหรือหน่วยงานนั้น ไม่ใช่ให้ทายาทตกลงกันเองหรือให้ธนาคารตัดสิน
คำถามที่ควรถามก่อนคือ "เงินก้อนนี้ใครเป็นผู้จ่าย และเขาให้ใครเป็นผู้รับตามเอกสาร" ไม่ใช่ "ใครเป็นญาติสนิทที่สุด" ส่วนเรื่องว่าใครเป็นทายาท พินัยกรรม และการตั้งผู้จัดการมรดก ดูในคู่มือมรดกและการจัดการมรดก บทความนี้ไม่เล่าซ้ำ
บทความนี้เหมาะกับใคร
- ยังมีชีวิตอยู่และวางแผน อ่านหัวข้อ 2, 3, 4 และ 8 เพื่อดูว่าควรทบทวนผู้รับประโยชน์ในกรมธรรม์และกองทุนตอนนี้อย่างไร
- เพิ่งเสียชีวิต อ่านหัวข้อ 1, 5, 6 และ 7 แล้วใช้รายการตรวจสอบในหัวข้อ 8 รวบรวมเอกสารและติดต่อผู้จ่ายเงินแต่ละราย
- มีผู้จัดการมรดกหรือข้อพิพาทแล้ว อ่านหัวข้อ 3, 6, 7 และ 9 อย่าเซ็นรับเงินหรือเซ็นหนังสือยินยอมก่อนปรึกษาทนาย
ข้อมูล ณ วันที่ 21 พฤศจิกายน 2569 เงื่อนไขของกรมธรรม์ กองทุน และประกันสังคมเปลี่ยนได้ ให้ตรวจกับผู้จ่ายเงินโดยตรงเสมอ
1. เงินแต่ละประเภทต่างกันตรงไหน
| เงิน | ใครเป็นผู้จ่าย | สิ่งที่ตัดสินว่าใครได้ | เอกสารเริ่มต้นที่มักต้องดู |
|---|---|---|---|
| เงินฝากธนาคารในชื่อผู้ตาย | ธนาคาร | เป็นส่วนของกองมรดก ผู้มีอำนาจรับคือผู้จัดการมรดก หรือทายาทตามเอกสารที่ธนาคารกำหนด | มรณบัตร สมุดบัญชี เอกสารผู้จัดการมรดกหรือทายาท |
| เงินประกันชีวิต | บริษัทประกัน | ผู้รับประโยชน์ที่ระบุในกรมธรรม์ (มาตรา 889, 897) | กรมธรรม์ ใบคำขอ มรณบัตร |
| เงินกองทุนสำรองเลี้ยงชีพ | ผู้จัดการกองทุน | ผู้รับประโยชน์ที่สมาชิกระบุ และข้อบังคับกองทุน | แบบแสดงผู้รับประโยชน์ เอกสารสมาชิก มรณบัตร |
| เงินจากประกันสังคม | สำนักงานประกันสังคม | กฎหมายประกันสังคมและประกาศของ สปส. | เอกสารตามที่ สปส. กำหนด ดู sso.go.th |
| เงินค้างจ่ายจากนายจ้าง | นายจ้าง | มักเป็นส่วนของกองมรดก | ดูบทความสำหรับ HR |
ตารางนี้ใช้จัดลำดับการตรวจ ไม่ใช่คำตอบสุดท้ายของทุกกรณี เพราะข้อความในกรมธรรม์ ข้อบังคับกองทุน และข้อตกลงเปิดบัญชีเป็นตัวกำหนดรายละเอียดจริง
2. เงินประกันชีวิตเป็นมรดกหรือไม่
มาตรา 889 วางหลักว่าในสัญญาประกันชีวิต การใช้จำนวนเงินอาศัยความทรงชีพหรือมรณะของบุคคลคนหนึ่ง ส่วนคำตอบว่าเงินก้อนนั้นอยู่ฝั่งกองมรดกหรือไม่ อยู่ที่มาตรา 897 ซึ่งอ่านได้เป็นสองกรณี
| กรมธรรม์ระบุว่าจ่ายให้ | สิ่งที่มาตรา 897 บอก |
|---|---|
| ทายาททั้งหลายของผู้เอาประกัน โดยไม่ระบุชื่อใครโดยเฉพาะ | จำนวนเงินที่จะจ่ายเป็นส่วนหนึ่งของกองมรดกของผู้เอาประกันภัย และเจ้าหนี้เอาใช้หนี้ได้ |
| บุคคลใดบุคคลหนึ่งโดยเฉพาะเจาะจง | เฉพาะเบี้ยประกันที่ผู้เอาประกันส่งไปแล้วเท่านั้นที่เป็นส่วนหนึ่งของกองมรดกที่เจ้าหนี้เอาใช้หนี้ได้ |
สรุปเท่าที่ข้อความมาตรานี้บอก มาตรานี้ไม่ได้ตอบทุกคำถามเรื่องประกัน เช่น ผู้รับประโยชน์เสียชีวิตก่อนผู้เอาประกัน ผู้รับประโยชน์ถูกเปลี่ยนภายหลัง หรือกรมธรรม์ระบุชื่อไว้ไม่ชัด กรณีเหล่านี้ให้อ่านกรมธรรม์ ใบคำขอ ใบเปลี่ยนผู้รับประโยชน์ และสอบถามบริษัทประกันเป็นหนังสือ ถ้ายังไม่ชัดให้ทนายตรวจ
สิ่งที่ควรเตรียมคือ ต้นฉบับหรือสำเนากรมธรรม์ทุกฉบับ รวมประกันกลุ่มจากที่ทำงาน ประกันที่ผูกกับสินเชื่อบ้านหรือรถ และประกันที่ซื้อผ่านธนาคาร เพราะบางฉบับเจ้าตัวอาจไม่เคยบอกครอบครัว
3. กองทุนสำรองเลี้ยงชีพ: ผู้รับประโยชน์ที่สมาชิกระบุไว้
กฎหมายกองทุนสำรองเลี้ยงชีพให้สมาชิกระบุผู้รับประโยชน์ไว้ล่วงหน้าได้ เมื่อสมาชิกเสียชีวิต กองทุนมักดูแบบแสดงผู้รับประโยชน์ที่สมาชิกยื่นไว้ แล้วจ่ายตามข้อบังคับของกองทุน บทความนี้ไม่ระบุเลขมาตราของกฎหมายกองทุน เพราะรายละเอียดจริงอยู่ที่ข้อบังคับและหลักเกณฑ์ของกองทุนนั้น
สิ่งที่ควรทำ:
- ขอสำเนาแบบแสดงผู้รับประโยชน์จากฝ่ายบุคคลหรือผู้จัดการกองทุน
- อ่านข้อบังคับกองทุนในส่วนที่ว่าด้วยการสิ้นสุดสมาชิกภาพเพราะความตาย
- ถามผู้จัดการกองทุนว่า ถ้าไม่ได้ระบุผู้รับประโยชน์ไว้ หรือผู้ที่ระบุเสียชีวิตไปแล้ว ต้องส่งเอกสารอะไร
- ถ้ากำลังวางแผนอยู่ ตรวจแบบแสดงผู้รับประโยชน์ของตัวเอง โดยเฉพาะหลังแต่งงาน หย่า หรือมีบุตร
อย่าโอนเงินกองทุนเข้าบัญชีบริษัทหรือบัญชีส่วนตัวของญาติคนใดคนหนึ่งเพื่อ "รับแทน" และอย่าสรุปว่าเงินก้อนนี้เป็นของกองมรดกหรือไม่ จนกว่าจะอ่านข้อบังคับและเอกสารจริง
4. ประกันสังคม: จ่ายตามกติกาของ สปส.
สิทธิประโยชน์เมื่อผู้ประกันตนเสียชีวิต และผู้ที่มีสิทธิรับ เป็นไปตามกฎหมายประกันสังคมและประกาศของสำนักงานประกันสังคม บทความนี้ไม่ระบุเลขมาตราและตัวเลข เพราะเงื่อนไขและจำนวนเงินเปลี่ยนได้ ให้ตรวจที่ sso.go.th หรือสอบถามสำนักงานประกันสังคมที่ผู้ตายสังกัด
ผู้ที่ติดต่อ สปส. ควรเตรียมมรณบัตร บัตรประชาชนของผู้ตายและของผู้ยื่น และเอกสารแสดงความสัมพันธ์ ตามรายการที่ สปส. แจ้ง ถ้าผู้ตายเป็นลูกจ้าง นายจ้างมักช่วยออกหนังสือรับรองการทำงานได้ ส่วนการเสียชีวิตที่เกี่ยวกับการทำงานอาจมีสิทธิแยกต่างหาก ควรแจ้ง สปส. โดยเร็ว
5. เงินฝากธนาคารของผู้ตายถอนได้เมื่อไร
เงินฝากในบัญชีที่เป็นชื่อผู้ตายคนเดียวเป็นทรัพย์สินของผู้ตาย จึงเป็นส่วนหนึ่งของกองมรดกตามมาตรา 1600 ญาติจึงไม่ควรถอนเงินจากบัญชีนั้นเองด้วยบัตรหรือรหัสของผู้ตาย เพราะอาจเกิดปัญหากับทายาทคนอื่นและกับธนาคาร
ในทางปฏิบัติ ธนาคารมักขอเอกสารบางอย่างก่อนจ่ายเงินฝากของผู้ตาย เช่น มรณบัตร เอกสารแสดงตัวผู้ขอรับ และเอกสารแสดงสิทธิ เช่น หนังสือแต่งตั้งผู้จัดการมรดกจากศาล หรือเอกสารของทายาท แต่ แต่ละธนาคารกำหนดเอกสารและเงื่อนไขของตนเอง ยอดเงินและสาขาที่ดูแลก็อาจมีผล ให้โทรหรือไปสอบถามสาขาที่ผู้ตายมีบัญชี แล้วจดรายการเอกสารเป็นลายลักษณ์อักษร
เรื่องที่ควรแยกให้ชัด:
- บัญชีร่วมหรือบัญชีที่ผู้อื่นมีชื่อ ผลขึ้นอยู่กับข้อตกลงเปิดบัญชีและข้อเท็จจริงว่าเงินเป็นของใคร ไม่ควรสรุปจากชื่อในสมุดบัญชีอย่างเดียว
- ถ้าธนาคารขอหนังสือแต่งตั้งผู้จัดการมรดก ดูคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดก ว่าต้องยื่นอะไรและใช้เวลาอย่างไร
- ผู้ตายมีหนี้ตามคำพิพากษา หรือเจ้าหนี้ต้องการเรียกจากกองมรดก ดูเจ้าหนี้ตามคำพิพากษาเมื่อลูกหนี้ตาย ส่วนการที่เจ้าหนี้ยึดหรืออายัดเงินฝากของลูกหนี้ที่ยังมีชีวิต อ่านในอายัดเงินฝากลูกหนี้
6. ไม่มีใครระบุผู้รับ หรือผู้รับประโยชน์เสียชีวิตไปแล้ว
กรณีเหล่านี้ไม่มีคำตอบเดียวสำหรับทุกก้อน เพราะแต่ละก้อนมีกติกาต่างกัน
- ประกันชีวิต กรมธรรม์อาจระบุผู้รับประโยชน์ลำดับถัดไป หรือมีเงื่อนไขเรื่องผู้รับที่เสียชีวิตก่อน ให้อ่านกรมธรรม์และถามบริษัทประกันเป็นหนังสือ ถ้ากรมธรรม์ระบุจ่ายแก่ทายาททั้งหลายโดยไม่เจาะจงชื่อ มาตรา 897 ให้ถือเป็นส่วนของกองมรดก
- กองทุนสำรองเลี้ยงชีพ ข้อบังคับกองทุนมักกำหนดว่าถ้าไม่มีผู้รับประโยชน์ที่ระบุไว้ จะจ่ายอย่างไร ให้ขอข้อบังคับและถามผู้จัดการกองทุน
- ประกันสังคม ผู้มีสิทธิกำหนดโดยกฎหมายและประกาศ ให้สอบถาม สปส.
- เงินฝาก เป็นส่วนของกองมรดกอยู่แล้ว ถ้าทายาทหลายคนเห็นไม่ตรงกัน มักต้องมีผู้จัดการมรดกหรือข้อตกลงที่ทายาทลงชื่อ
ถ้าผู้จ่ายเงินแจ้งว่าต้องมีหนังสือแต่งตั้งผู้จัดการมรดกหรือคำสั่งศาล อย่าพยายามหาทางอื่นที่ขัดกับเงื่อนไขนั้น เพราะอาจต้องคืนเงินภายหลัง
7. เมื่อมีหนี้ ทายาทหลายคน หรือญาติเห็นต่าง
- เจ้าหนี้ของผู้ตาย ประกันชีวิตที่ระบุผู้รับเฉพาะเจาะจงไม่ได้เข้ากองมรดกทั้งก้อน ตามมาตรา 897 มีเพียงเบี้ยที่ส่งไปแล้วที่เจ้าหนี้เรียกได้ ส่วนเงินฝากเป็นส่วนของกองมรดกที่รับผิดต่อหนี้ของผู้ตายตามมาตรา 1600 สำหรับกองทุนและประกันสังคม ยังสรุปไม่ได้ในบทความนี้ ให้ทนายตรวจเป็นรายกรณี
- ผู้รับประโยชน์ไม่ใช่ทายาทโดยธรรม เช่น ผู้รับประโยชน์เป็นคนรู้จักหรือเพื่อน การเป็นผู้รับประโยชน์ในกรมธรรม์ไม่ได้ขึ้นกับว่าเป็นทายาทหรือไม่ ผลต่อสิทธิของทายาทคนอื่นต้องตรวจเป็นรายกรณี
- ทายาทหลายคน ถ้าเงินก้อนใดเป็นส่วนของกองมรดก ผู้รับที่ถูกต้องคือผู้จัดการมรดกหรือทายาทตามเอกสาร และการแบ่งเป็นไปตามกฎหมายหรือพินัยกรรม
- ญาติคนหนึ่งออกค่าจัดการศพไปก่อน ถ้าต้องการขอคืนจากกองมรดก ดูคืนค่าจัดการศพจากกองมรดก
อย่าเซ็นหนังสือรับเงิน หนังสือสละสิทธิ หรือหนังสือยินยอมให้ผู้อื่นรับเงิน ก่อนอ่านและเข้าใจเอกสารนั้น
8. ตรวจเงินแต่ละก้อนทีละขั้น
- ตั้งตารางหนึ่งแผ่น หนึ่งแถวต่อเงินหนึ่งก้อน
- ระบุผู้จ่ายเงิน (ธนาคาร บริษัทประกัน ผู้จัดการกองทุน สปส. นายจ้าง)
- ขอรายการเอกสารที่ผู้จ่ายต้องการเป็นลายลักษณ์อักษร
- หาเอกสารที่ระบุผู้รับประโยชน์ (กรมธรรม์ แบบแสดงผู้รับประโยชน์ ข้อตกลงเปิดบัญชี)
- แยกว่าก้อนใดเป็นส่วนของกองมรดก และก้อนใดจ่ายตามผู้รับประโยชน์
- ถ้าต้องมีผู้จัดการมรดก ให้เริ่มดำเนินการตั้งก่อน
- เก็บหลักฐานการติดต่อและการรับเงินทุกครั้ง
9. เอกสารที่ควรรวบรวม
- มรณบัตร และสำเนาบัตรประชาชนกับทะเบียนบ้านของผู้ตาย
- เอกสารแสดงสถานะทายาท เช่น ทะเบียนสมรส สูติบัตร หรือพินัยกรรม (ถ้ามี)
- กรมธรรม์ประกันชีวิตทุกฉบับ ใบคำขอ และใบเปลี่ยนผู้รับประโยชน์
- แบบแสดงผู้รับประโยชน์และเอกสารสมาชิกของกองทุนสำรองเลี้ยงชีพ
- สมุดบัญชีหรือรายการเดินบัญชีของผู้ตาย และรายการเอกสารที่แต่ละธนาคารแจ้ง
- เอกสารจากนายจ้างและสำนักงานประกันสังคม
- หนังสือแต่งตั้งผู้จัดการมรดก หรือเอกสารคำร้อง ถ้ามีการยื่นแล้ว
- ตารางสรุปเงินแต่ละก้อน ผู้จ่าย และเอกสารที่ขอ
ตัวอย่างสมมติ: เงินสามก้อนสามผู้รับ
ตัวอย่างสมมติ (ไม่ใช่เรื่องจริง ตัวเลขเป็นเพียงภาพประกอบ) นายเอเสียชีวิตกะทันหัน มีภรรยาและบุตรสองคน ครอบครัวพบว่ามีเงินสามก้อน คือเงินฝากธนาคารในชื่อนายเอคนเดียว 400,000 บาท กรมธรรม์ประกันชีวิตที่ระบุภรรยาเป็นผู้รับประโยชน์ และเงินกองทุนสำรองเลี้ยงชีพที่นายเอยื่นแบบระบุบุตรสองคนเป็นผู้รับประโยชน์ไว้
ครอบครัวทำตารางตามหัวข้อ 8 สาขาธนาคารแจ้งว่าต้องมีเอกสารแสดงสิทธิก่อนจ่ายเงินฝาก จึงยื่นคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดก ส่วนบริษัทประกันขอกรมธรรม์และเอกสารของภรรยา ผู้จัดการกองทุนขอแบบแสดงผู้รับประโยชน์และเอกสารของบุตร ทั้งสามก้อนมีผู้รับต่างกันและไปคนละทาง บุตรคนโตเข้าใจว่าเงินทั้งหมดต้องแบ่งเท่ากันสามฝ่าย แต่เมื่ออ่านเอกสารแล้วจึงรู้ว่าเงินแต่ละก้อนมีกติกาของตัวเอง
ทนายช่วยตรวจเอกสารและตอบข้อสงสัยของบุตรคนโต โดยไม่ตัดสินแทนบริษัทประกันหรือผู้จัดการกองทุน ถ้านายเอมีหนี้ค้างอยู่ สิทธิของเจ้าหนี้ในแต่ละก้อนยังต้องตรวจแยกกัน
บทเรียนคือ แยกเงินเป็นก้อน ตรวจผู้จ่ายและเอกสารของแต่ละก้อน อย่ารวมทุกอย่างเป็นกองมรดกเดียวโดยอัตโนมัติ
อย่าเข้าใจผิด
- "เงินของผู้ตายทุกบาทเป็นมรดก" ไม่เสมอไป เงินฝากในชื่อผู้ตายเป็นส่วนของกองมรดกตามมาตรา 1600 แต่เงินประกันชีวิตที่ระบุผู้รับเฉพาะเจาะจง กองทุนที่มีผู้รับประโยชน์ และเงินจากประกันสังคม มีกติกาของตัวเอง
- "ถ้าเป็นผู้รับประโยชน์ประกัน ทายาทคนอื่นไม่เกี่ยวเลย" มาตรา 897 บอกว่ากรณีระบุผู้รับเฉพาะเจาะจง เฉพาะเบี้ยที่ส่งไปแล้วเป็นส่วนของกองมรดกที่เจ้าหนี้เรียกได้ แต่เรื่องผลต่อทายาทด้วยกันและกรณีที่กรมธรรม์ไม่ชัดต้องตรวจเป็นรายกรณี
- "ประกันชีวิตระบุทายาทกว้าง ๆ ก็เหมือนระบุชื่อ" ไม่เหมือน มาตรา 897 แยกกรณีจ่ายแก่ทายาททั้งหลายโดยไม่ระบุชื่อ ซึ่งเงินเป็นส่วนของกองมรดก
- "ธนาคารต้องจ่ายให้ญาติที่ถือสมุดบัญชีและบัตร" ธนาคารมักขอเอกสารแสดงสิทธิก่อน และการใช้บัตรของผู้ตายถอนเงินเองอาจก่อปัญหา เอกสารที่ขอแตกต่างกันตามธนาคาร
- "กองทุนสำรองเลี้ยงชีพจ่ายให้ทายาทเสมอ" กองทุนมักดูผู้รับประโยชน์ที่สมาชิกระบุและข้อบังคับของกองทุน ให้ตรวจแบบแสดงผู้รับประโยชน์และถามผู้จัดการกองทุน
- "ประกันสังคมจ่ายให้ผู้ที่เราตกลงกันเอง" ผู้มีสิทธิและเงื่อนไขเป็นไปตามกฎหมายและประกาศของ สปส. ตรวจที่ sso.go.th
อ่านเพิ่มเติม
- คู่มือมรดกและการจัดการมรดก — ทายาท พินัยกรรม และผู้จัดการมรดก
- พนักงานเสียชีวิต: เงินที่ HR และบัญชีต้องตรวจ — ค่าจ้างค้างจ่ายและเงินที่ไม่ผ่านบริษัท
- คำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดก — เมื่อธนาคารขอหนังสือแต่งตั้ง
- เจ้าหนี้ตามคำพิพากษาเมื่อลูกหนี้ตาย — การเรียกจากกองมรดก
- คืนค่าจัดการศพจากกองมรดก — เมื่อมีผู้ออกเงินไปก่อน
- อายัดเงินฝากลูกหนี้ — กรณีเจ้าหนี้ตามเงินฝากของลูกหนี้ที่ยังมีชีวิต
เงินของผู้ตายมีหลายก้อน แต่ละก้อนมีผู้จ่าย ผู้รับ และเอกสารของตัวเอง ให้ตรวจทีละก้อนก่อนรับเงิน เซ็นเอกสาร หรือตกลงกันในครอบครัว
เราช่วยทายาทอ่านกรมธรรม์และเอกสารกองทุน ตรวจว่าเงินก้อนใดเป็นส่วนของกองมรดก ยื่นคำร้องตั้งผู้จัดการมรดกเมื่อธนาคารต้องการ และตอบทายาทที่เห็นไม่ตรงกัน เราไม่ใช่บริษัทประกัน ผู้จัดการกองทุน หรือสำนักงานประกันสังคม จึงตัดสินแทนหน่วยงานเหล่านั้นไม่ได้ และไม่รับรองผลลัพธ์ ค่าบริการขึ้นอยู่กับขั้นของเรื่องและงานที่ต้องทำ ส่งเอกสารให้เราดูก่อน เราจะแจ้งขอบเขตงานและค่าบริการเป็นลายลักษณ์อักษรก่อนเริ่มงาน โทร 092-254-2045 หรือ ส่งรายละเอียดให้เรา ดูเพิ่มเติมที่ บริการด้านมรดก
คู่มือนี้เผยแพร่โดย สำนักงานกฎหมายสุวรรณวรา ลอว์เฟิร์ม — สำนักงานกฎหมายในจังหวัดขอนแก่น ก่อตั้งเมื่อปี 1986 เป็นข้อมูลทั่วไปเท่านั้น ไม่ใช่คำแนะนำทางกฎหมายสำหรับเรื่องใดเรื่องหนึ่งโดยเฉพาะ

