คำตอบหลัก
บทความนี้พูดเฉพาะขั้นตอนที่ศาล คือต้องยื่นอะไร ยื่นที่ไหน และเกิดอะไรขึ้นจนได้คำสั่งมาอยู่ในมือ ส่วนเรื่องใครเป็นทายาท และจำเป็นต้องตั้งผู้จัดการมรดกหรือไม่ ดูได้ในคู่มือหลักเรื่องมรดก ที่นี่ถือว่าท่านตัดสินใจจะยื่นคำร้องแล้ว
หลักกฎหมาย (ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์) มาตรา 1713 ให้ทายาท ผู้มีส่วนได้เสีย หรือพนักงานอัยการ ร้องขอให้ศาลตั้งผู้จัดการมรดกได้ เช่น เมื่อทายาทโดยธรรมหรือผู้รับพินัยกรรมสาบสูญหรืออยู่นอกราชอาณาเขตหรือเป็นผู้เยาว์ เมื่อผู้จัดการมรดกหรือทายาทไม่สามารถหรือไม่เต็มใจจัดการ หรือเมื่อข้อกำหนดพินัยกรรมที่ตั้งผู้จัดการมรดกใช้บังคับไม่ได้ ถ้ามีพินัยกรรมศาลตั้งตามข้อกำหนด ถ้าไม่มีศาลตั้งเพื่อประโยชน์แก่กองมรดกตามพฤติการณ์และคำนึงถึงเจตนาของเจ้ามรดก
ความเห็นเชิงปฏิบัติของเรา คำร้องส่วนใหญ่ขึ้นอยู่กับคุณภาพของเอกสาร บัญชีเครือญาติที่ครบ หนังสือยินยอมจากทายาททุกคนที่ลงชื่อได้ และต้นฉบับเอกสารในวันไต่สวน ทำให้จบในนัดเดียวแทนที่จะหลายนัด รายละเอียดด้านล่างมาจากเว็บไซต์ของแต่ละศาล ซึ่งแตกต่างกันไป ใช้เป็นรายการตรวจสอบ ไม่ใช่กฎตายตัว
1. ใครยื่นได้ และเมื่อไรควรยื่น
มาตรา 1713 ระบุทายาท ผู้มีส่วนได้เสีย และพนักงานอัยการ ในทางปฏิบัติผู้ร้องมักเป็นคนที่ต้องการเป็นผู้จัดการมรดกเอง เช่น บุตรหรือคู่สมรสของผู้ตาย ผู้จัดการมรดกไม่จำเป็นต้องเป็นทายาท แต่ต้องไม่เป็นผู้เยาว์ ผู้มีจิตฟั่นเฟือน คนเสมือนไร้ความสามารถ หรือบุคคลล้มละลาย (มาตรา 1718)
กฎหมายเปิดช่องไว้ แต่ทายาทไม่ควรวางแผนพึ่งทางนี้ เพราะในกรณีทั่วไปทายาทหรือผู้มีส่วนได้เสียอื่นเป็นผู้ยื่นคำร้อง
2. ยื่นศาลไหน
เว็บไซต์ศาลให้คำตอบตรงกัน คือศาลที่เขตซึ่งเจ้ามรดกมีภูมิลำเนาขณะถึงแก่ความตาย ซึ่งมักดูจากที่อยู่ตามทะเบียนบ้าน ศาลแห่งหนึ่งในกรุงเทพฯ ระบุว่ารับคำร้องเมื่อภูมิลำเนาตามทะเบียนบ้านของผู้ตายอยู่ในเขตใดเขตหนึ่งในสี่เขตที่ศาลกำหนด และถ้าผู้ตายไม่มีภูมิลำเนาในประเทศไทย จะรับเฉพาะเมื่อทรัพย์มรดกอยู่ในเขตเหล่านั้น ดังนั้น
- ดูทะเบียนบ้านของผู้ตาย ไม่ใช่ที่อยู่ของทายาท
- ถ้าที่อยู่ตามทะเบียนกับที่อยู่จริงต่างกัน ให้สอบถามศาลก่อนว่าถือที่ใดเป็นภูมิลำเนา
- ในกรุงเทพฯ ให้ตรวจว่าศาลใดรับผิดชอบเขตนั้น เพราะศาลแพ่งหลายแห่งแบ่งเขตกัน
3. เอกสารที่ต้องเตรียม
รายการด้านล่างมาจากศูนย์คดีจัดการมรดกของศาลแพ่งและคำถาม-คำตอบของศาลแพ่งพระโขนง ศาลอื่นมีรายการของตนเอง ให้ใช้ของศาลที่จะยื่น
| กลุ่ม | เอกสารที่มักใช้ |
|---|---|
| ผู้ตาย | บัตรประชาชน ทะเบียนบ้าน มรณบัตร ทะเบียนสมรส (ถ้ามี) หนังสือข้อมูลทะเบียนครอบครัว เอกสารเปลี่ยนชื่อ/สกุล (ถ้ามี) |
| บิดามารดาของผู้ตาย | มรณบัตร หรือถ้าไม่มี ศาลแห่งหนึ่งให้ใช้แบบรับรองรายการทะเบียนราษฎร ทร.14/1 ขอได้ที่สำนักงานเขต |
| ผู้ร้อง | บัตรประชาชน ทะเบียนบ้าน |
| ทายาท | บัญชีเครือญาติ หนังสือให้ความยินยอม หลักฐานความเป็นญาติเมื่อศาลขอ |
| ทายาทที่ตายก่อนเจ้ามรดก | มรณบัตร และเอกสารของทายาทของบุคคลนั้น |
| ทรัพย์มรดก | โฉนด สมุดบัญชี เอกสารรถยนต์ หุ้น ฯลฯ ที่จะขอจัดการ |
| พินัยกรรม (ถ้ามี) | ต้นฉบับและสำเนา |
ข้อควรรู้จากเว็บไซต์ศาล ศาลแห่งหนึ่งให้เตรียมสำเนาอย่างละ 3 ชุดและรับรองด้วยปากกาหมึกน้ำเงิน อีกทั้งถ้าทายาทผู้ยินยอมไปที่สำนักงานอัยการสูงสุดไม่ได้ ใช้แบบหนังสือยินยอมของศาลโดยมีข้าราชการรับรองลายมือชื่อได้ และทายาทที่อยู่ต่างประเทศต้องลงชื่อต่อหน้าพยาน เช่น กงสุลไทย หรือโนตารีปับลิกในเมืองที่ไม่มีสถานกงสุล ควรยืนยันกับศาลของท่านก่อนส่งแบบฟอร์มไปต่างประเทศ
4. บัญชีเครือญาติและหนังสือยินยอม
บัญชีเครือญาติคือรายชื่อทายาททุกคนของผู้ตายและความสัมพันธ์ ศาลแพ่งมีแบบให้สองแบบ แต่หน้าเว็บไม่ได้ระบุชัดว่าแต่ละแบบใช้เมื่อใด จึงควรสอบถามฝ่ายธุรการของศาล
ใส่ชื่อทายาททุกคน รวมถึงญาติที่ไม่ค่อยติดต่อ การตัดชื่อบางคนออกเพื่อให้เร็วขึ้นเป็นสาเหตุที่พบบ่อยของการถูกโต้แย้งภายหลัง ทายาทที่ไม่ยอมลงชื่อยินยอมไม่ได้ทำให้ยื่นคำร้องไม่ได้ เพียงแต่ต้องระบุชื่อไว้ และคดีจะถูกมองว่าอาจมีผู้คัดค้าน
หนังสือยินยอมแยกจากบัญชีเครือญาติ เว็บไซต์ศาลมีหลายแบบ เช่น แบบทั่วไป แบบของผู้แทนโดยชอบธรรมของทายาทที่เป็นผู้เยาว์หรือไร้ความสามารถ และแบบสำหรับทายาทที่พิมพ์ลายนิ้วมือ
5. การยื่น และการยื่นออนไลน์
หลายศาลรับยื่นผ่านระบบ e-Filing ของศาลยุติธรรม หน้าเว็บศาลจังหวัดพะเยาระบุว่าประชาชนยื่นเองออนไลน์ได้สองกรณี คือทายาททุกคนยินยอมให้ผู้ร้องเป็นผู้จัดการมรดกโดยไม่มีผู้คัดค้าน หรือพินัยกรรมตั้งผู้ร้องเป็นผู้จัดการมรดก ต้องลงทะเบียนในระบบและอัปโหลดไฟล์ PDF หรือ JPEG หน้าเดียวกันไม่ได้พูดถึงการไต่สวนหรือผู้คัดค้าน จึงใช้เป็นคู่มือการยื่น ไม่ใช่ขั้นตอนทั้งหมด
ศาลแพ่งแห่งหนึ่งระบุว่าสำนักงานอัยการสูงสุดจัดทำคำร้องให้ได้เฉพาะเมื่อทายาททุกคนยินยอมและเอกสารครบ ถ้ามีผู้คัดค้านควรเตรียมว่าจ้างทนายความ
6. การประกาศคำร้องและวันนัดไต่สวน
หลายคนถามว่าศาลปิดประกาศหรือประกาศคำร้องให้บุคคลภายนอกคัดค้านหรือไม่ วิธีการประกาศและระยะเวลาก่อนวันนัดไต่สวนเป็นเรื่องของแนวปฏิบัติของศาล และอาจต่างกันตามศาลและตามคดี ควรสอบถามฝ่ายธุรการของศาลว่าศาลของท่านดำเนินการอย่างไร และอย่าสันนิษฐานวันนัดไต่สวนจนกว่าศาลจะแจ้ง
7. วันไต่สวน
ศาลนัดวันไต่สวนเพื่อฟังพยานหลักฐานของผู้ร้อง คำถาม-คำตอบของศาลแพ่งพระโขนงระบุว่าผู้ร้องหรือพยานต้องมาศาลตามวันเวลาที่นัด และนำต้นฉบับเอกสารที่จะอ้างทั้งหมดมาแสดง นอกจากนั้นรูปแบบแตกต่างกันไป บางศาลไต่สวนคดีที่ไม่มีผู้คัดค้านทางอิเล็กทรอนิกส์ตามประกาศของศาลนั้น
เตรียมอธิบายด้วยภาษาง่าย ๆ ในเรื่องต่อไปนี้
- การตาย ที่อยู่ล่าสุด และความสัมพันธ์ของผู้ร้องกับผู้ตาย
- ทายาททุกคนมีใครบ้าง และยินยอมหรือได้รับแจ้งแล้ว
- ทรัพย์มรดกมีอะไร และเหตุใดต้องมีผู้จัดการมรดก เช่น บัญชีธนาคารหรือที่ดิน
- ผู้ร้องไม่ใช่บุคคลต้องห้ามตามมาตรา 1718
จดรายชื่อทายาทและทรัพย์สินสั้น ๆ ไว้ดู ไม่ต้องเดาตัวเลขหรือความสัมพันธ์ ถ้าไม่ทราบให้ตอบว่าไม่ทราบ
8. ถ้ามีผู้คัดค้าน
ผู้คัดค้านเข้ามาให้การได้ เช่น ว่าควรตั้งคนอื่น ผู้ร้องไม่เหมาะสม หรือไม่จำเป็นต้องตั้ง คดีจึงไม่ใช่คำร้องที่ไม่มีผู้คัดค้านอีกต่อไป ศาลฟังทั้งสองฝ่ายและตัดสินว่าจะตั้งใคร โดยตั้งตามพินัยกรรมถ้ามี และถ้าไม่มีก็ตามที่เห็นสมควรเพื่อประโยชน์แก่กองมรดก (มาตรา 1713)
เว็บไซต์ศาลระบุว่าบริการแบบง่าย (อัยการจัดทำคำร้อง ยื่นออนไลน์เอง) ใช้กับกรณีที่ทุกคนยินยอม ถ้าคาดว่าจะมีผู้คัดค้านให้เตรียมใช้ทนายความและเผื่อเวลา เราไม่ประเมินระยะเวลา เพราะขึ้นกับศาล ข้อคัดค้าน และพยานหลักฐาน
9. หลังศาลมีคำสั่ง
- สำเนาคำสั่งที่ศาลรับรอง คำถาม-คำตอบของศาลแพ่งพระโขนงระบุว่ารับคำสั่งได้ในวันที่ยื่นขอคัดถ่าย
- หนังสือรับรองคดีถึงที่สุด ศาลเดียวกันระบุว่ายื่นขอได้เมื่อพ้น 1 เดือนนับแต่วันไต่สวนและมีคำสั่ง หลายหน่วยงานขอหนังสือนี้พร้อมคำสั่ง ว่าหน่วยงานของท่านขอหรือไม่ต้องถามที่หน่วยงานนั้น
- บัญชีทรัพย์มรดก มาตรา 1728 ให้เริ่มทำบัญชีภายใน 15 วันนับแต่เวลาที่กฎหมายกำหนด (เช่น วันเริ่มหน้าที่หรือวันที่ศาลสั่ง) มาตรา 1729 ให้ทำเสร็จภายใน 1 เดือนนับแต่นั้น ต่อหน้าพยานอย่างน้อยสองคนที่มีส่วนได้เสียในมรดก และขอขยายเวลาต่อศาลได้ก่อนครบกำหนด ผู้จัดการมรดกที่ศาลตั้งเพื่อการใดโดยเฉพาะอาจไม่ต้องทำบัญชี (มาตรา 1714)
- เวลาจัดการให้เสร็จ มาตรา 1732 กำหนดให้จัดการ แบ่งปัน และทำบัญชีให้เสร็จภายใน 1 ปี เว้นแต่พินัยกรรม ทายาทเกินกึ่งหนึ่ง หรือศาลกำหนดเป็นอย่างอื่น
- นำคำสั่งไปใช้ ธนาคารและสำนักงานที่ดินมักขอคำสั่ง หนังสือรับรอง บัตรประชาชนของผู้จัดการมรดก และมรณบัตร เรื่องที่ดินดูการโอนที่ดินมรดกที่สำนักงานที่ดิน เรื่องการเลือกผู้จัดการมรดกในพินัยกรรมดูการเลือกผู้จัดการมรดกตามพินัยกรรม
10. รายการตรวจสอบ
- ตัดสินใจว่าต้องยื่นจริงหรือไม่ (ดูทางเลือกในคู่มือหลัก)
- ระบุศาลจากทะเบียนบ้านของผู้ตาย
- รวบรวมเอกสารของผู้ตาย บิดามารดา ผู้ร้อง และทรัพย์มรดก ทำสำเนารับรองตามจำนวนที่ศาลกำหนด
- ทำบัญชีเครือญาติให้ครบทุกคน เก็บหนังสือยินยอม ตามทายาทที่อยู่ไกลแต่เนิ่น ๆ
- สอบถามศาลเรื่องการประกาศ รูปแบบการไต่สวน และ e-Filing
- วันไต่สวน: ต้นฉบับเอกสาร พยานถ้าจำเป็น รายชื่อทายาทและทรัพย์สินสั้น ๆ
- หลังมีคำสั่ง: ขอสำเนา แล้วขอหนังสือรับรองคดีถึงที่สุดเมื่อครบเวลา จดกำหนด 15 วันและ 1 เดือนของบัญชีทรัพย์มรดก
อ่านเพิ่มเติม
- พ่อแม่เสียชีวิต แบ่งมรดกอย่างไร
- พินัยกรรมและมรดกในประเทศไทยสำหรับชาวต่างชาติ
- การเลือกผู้จัดการมรดกตามพินัยกรรม
- การโอนที่ดินมรดกที่สำนักงานที่ดิน
คำร้องจะผ่านได้ด้วยบัญชีเครือญาติที่ครบ หนังสือยินยอมที่ตรงความจริง และต้นฉบับเอกสารในวันไต่สวน และเวลาทำบัญชีทรัพย์มรดกเริ่มนับทันทีที่ท่านได้รับการตั้ง
เราช่วยทายาทยื่นคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดกและดำเนินการหลังศาลมีคำสั่ง ปรึกษาเบื้องต้นฟรี โทร 092-254-2045 หรือ ส่งรายละเอียดให้เรา ดูเพิ่มเติมที่งานมรดกและงานคดีแพ่ง
คู่มือนี้เผยแพร่โดย สำนักงานกฎหมายสุวรรณวรา ลอว์เฟิร์ม — สำนักงานกฎหมายในจังหวัดขอนแก่น ก่อตั้งเมื่อปี 1986 เป็นข้อมูลทั่วไปเท่านั้น ไม่ใช่คำแนะนำทางกฎหมายสำหรับเรื่องใดเรื่องหนึ่งโดยเฉพาะ
