ลูกค้าต่างประเทศขอให้ทำตามมาตรฐาน RBA: ซัพพลายเออร์ไทยต้องปรับ HR อะไรบ้าง

บริษัทผลิตชิ้นส่วนหลายแห่งในนิคมอุตสาหกรรมได้รับอีเมลแบบเดียวกันจากลูกค้าต่างประเทศ ขอให้ยืนยันว่าปฏิบัติตาม จรรยาบรรณ RBA และเตรียมรับการตรวจประเมิน ฝ่ายบุคคลส่วนใหญ่มั่นใจว่าผ่าน เพราะทำตามกฎหมายแรงงานไทยครบอยู่แล้ว

ปัญหาคือ RBA ไม่ได้วัดว่าทำถูกกฎหมายไทยหรือไม่อย่างเดียว ในหลายเรื่องมาตรฐานของ RBA สูงกว่ากฎหมาย และเมื่อสองมาตรฐานต่างกัน ให้ใช้มาตรฐานที่สูงกว่า บทความนี้สรุปช่องว่างที่พบบ่อยในโรงงานไทย

RBA คืออะไร และทำไมลูกค้าถึงขอ

RBA หรือ Responsible Business Alliance เป็นกลุ่มความร่วมมือของแบรนด์และผู้ผลิตรายใหญ่ในห่วงโซ่อุปทาน โดยเฉพาะอิเล็กทรอนิกส์และยานยนต์ จรรยาบรรณครอบคลุม 5 ด้าน คือ แรงงาน อาชีวอนามัยและความปลอดภัย สิ่งแวดล้อม จริยธรรม และระบบบริหารจัดการ

RBA ไม่ใช่กฎหมาย แต่เมื่อลูกค้าที่เป็นสมาชิกใส่ไว้เป็นเงื่อนไขในสัญญาซื้อขาย การตรวจไม่ผ่านอาจหมายถึงการถูกลดคำสั่งซื้อหรือถูกตัดออกจากรายชื่อซัพพลายเออร์

ช่องว่างที่พบบ่อยระหว่างกฎหมายไทยกับ RBA

1. ชั่วโมงทำงานรวมต่อสัปดาห์

ตามกฎหมายไทย ชั่วโมงรวมอาจสูงกว่า 60 ชั่วโมงได้โดยไม่ผิดกฎหมาย แต่ไม่ผ่าน RBA ช่วงที่ยอดสั่งซื้อพุ่งคือช่วงที่โรงงานมักตกข้อนี้ และผู้ตรวจจะดูบันทึกเวลาย้อนหลัง ไม่ใช่ดูเฉพาะเดือนที่ตรวจ

2. ค่าใช้จ่ายในการจัดหาแรงงาน

ข้อนี้เป็นข้อที่รุนแรงที่สุดสำหรับโรงงานที่จ้างแรงงานต่างด้าว RBA กำหนดว่า แรงงานไม่ต้องจ่ายค่าธรรมเนียมหรือค่าใช้จ่ายในการจัดหางาน ไม่ว่าจะจ่ายให้บริษัทจัดหางานในไทย ในประเทศต้นทาง หรือคนกลาง

• ตรวจสัญญากับบริษัทจัดหางานว่าใครเป็นผู้จ่ายค่าใช้จ่ายแต่ละรายการ
• สอบถามแรงงานว่าจ่ายเงินให้ใครก่อนเดินทางมาหรือไม่
• ถ้าพบว่าจ่ายไปแล้ว ต้องมีแผนชดใช้คืน

กฎหมายไทยว่าด้วยการบริหารจัดการการทำงานของคนต่างด้าวก็มีข้อห้ามเรียกเก็บค่าใช้จ่ายจากแรงงานเช่นกัน แต่ขอบเขตของ RBA กว้างกว่า เพราะครอบคลุมถึงค่าใช้จ่ายที่เกิดขึ้นนอกประเทศไทย

3. การยึดเอกสารประจำตัว

ห้ามทั้งสองระบบ นายจ้างต้องไม่เก็บหนังสือเดินทาง ใบอนุญาตทำงาน หรือบัตรประจำตัวของลูกจ้างไว้ หากต้องการช่วยเก็บรักษา ต้องเป็นความสมัครใจ ขอคืนได้ทันที และมีบันทึก

4. เงินประกันและการหักค่าจ้าง

• เงินประกันการทำงาน กฎหมายไทยให้เรียกได้เฉพาะงานบางลักษณะตามที่กำหนด ส่วน RBA ไม่ต้องการให้มีเงินประกันที่ผูกลูกจ้างไว้กับงาน
• การหักค่าจ้างเพื่อลงโทษทางวินัย ทั้งกฎหมายไทยและ RBA ไม่ยอมรับ
• ค่าชุด ค่าอุปกรณ์ ค่าที่พัก ที่หักจากค่าจ้าง ต้องตรวจว่าเป็นไปตามกฎหมายและลูกจ้างยินยอมโดยสมัครใจ

5. สัญญาจ้างในภาษาที่ลูกจ้างเข้าใจ

RBA ต้องการให้แรงงานได้รับสัญญาจ้างหรือเอกสารสภาพการจ้าง ในภาษาที่เข้าใจ และสำหรับแรงงานต่างด้าว ควรได้รับ ก่อนเดินทางออกจากประเทศต้นทาง และเงื่อนไขเมื่อมาถึงต้องไม่ด้อยกว่าที่ตกลงไว้

6. ลาออกได้อย่างเสรี

ลูกจ้างต้องลาออกได้ตามระยะเวลาแจ้งที่สมเหตุสมผล โดยไม่ถูกปรับ ไม่ถูกยึดค่าจ้างค้างจ่าย และไม่ถูกบังคับให้ชดใช้ค่าจัดหางาน

7. ลูกจ้างอายุน้อยและนักศึกษาฝึกงาน

กฎหมายไทยห้ามจ้างเด็กอายุต่ำกว่า 15 ปี และจำกัดงานอันตรายกับการทำงานกลางคืนสำหรับลูกจ้างที่อายุต่ำกว่า 18 ปี RBA ใช้หลักเดียวกันแต่ตรวจลึกกว่า เช่น การตรวจอายุก่อนรับเข้าทำงาน และสภาพการทำงานของนักศึกษาฝึกงานหรือนักเรียนทวิภาคี

8. การไม่เลือกปฏิบัติและช่องทางร้องเรียน

ต้องไม่ตรวจการตั้งครรภ์หรือตรวจโรคเพื่อคัดคนออก ต้องมีช่องทางร้องเรียนที่ลูกจ้างใช้ได้จริงโดยไม่ถูกตอบโต้ และต้องเคารพเสรีภาพในการรวมตัว

การตรวจประเมินทำงานอย่างไร

การตรวจที่ลูกค้าส่วนใหญ่ขอคือ VAP (Validated Assessment Program) โดยผู้ตรวจที่ได้รับการรับรอง ประกอบด้วย

• ตรวจเอกสาร สัญญาจ้าง ข้อบังคับการทำงาน บันทึกเวลาทำงาน สลิปค่าจ้าง สัญญากับบริษัทจัดหางาน
• เดินตรวจพื้นที่ ทั้งสายการผลิต หอพัก และโรงอาหาร
• สัมภาษณ์ลูกจ้าง โดยไม่มีหัวหน้างานอยู่ด้วย ซึ่งเป็นจุดที่ข้อมูลในเอกสารกับความจริงมักไม่ตรงกัน

ผลการตรวจแบ่งตามระดับความรุนแรง และบริษัทต้องทำแผนแก้ไขพร้อมหลักฐานภายในเวลาที่กำหนด

ลำดับการเตรียมตัวที่แนะนำ

1. ตรวจช่องว่างก่อน เทียบระบบ HR ปัจจุบันกับจรรยาบรรณ RBA ฉบับที่ลูกค้าอ้างอิงทีละข้อ
2. แก้เรื่องค่าใช้จ่ายจัดหาแรงงานเป็นอันดับแรก เพราะเป็นข้อที่ร้ายแรงและใช้เวลาแก้นานที่สุด
3. ปรับระบบบันทึกเวลาและการวางแผนกะ ให้ชั่วโมงรวมไม่เกินเกณฑ์
4. ทบทวนสัญญาจ้างและข้อบังคับการทำงาน ให้ถูกทั้งกฎหมายไทยและ RBA อ่านเพิ่มเติมเรื่อง ข้อบังคับเกี่ยวกับการทำงาน
5. ตรวจบริษัทจัดหางานและผู้รับเหมาแรงงาน เพราะความรับผิดชอบไม่ได้หยุดที่ลูกจ้างของบริษัทเอง
6. ตั้งช่องทางร้องเรียนและอบรมหัวหน้างาน
7. เก็บหลักฐานทุกขั้น เพราะผู้ตรวจเชื่อเอกสารและคำสัมภาษณ์ ไม่ใช่คำยืนยัน

📌 ดูเพิ่ม: กฎหมายแรงงาน · กฎหมายธุรกิจ

หากลูกค้าขอให้บริษัทปฏิบัติตามมาตรฐาน RBA และต้องการตรวจช่องว่างด้านกฎหมายแรงงานก่อนการตรวจประเมินจริง ปรึกษาทีมทนายของเรา

บทความนี้ให้ข้อมูลทั่วไป ไม่ใช่ความเห็นทางกฎหมายสำหรับกรณีเฉพาะราย และไม่ได้เป็นเอกสารของ RBA