จ้างฟรีแลนซ์ระยะยาว ต่างจากจ้างพนักงานอย่างไร: เส้นแบ่งและความเสี่ยงเมื่อถูกมองว่าเป็นลูกจ้าง

คำตอบหลัก

ฟรีแลนซ์กับลูกจ้างเป็นความสัมพันธ์ทางกฎหมายคนละแบบ และชื่อที่เขียนในสัญญาไม่ได้เป็นตัวตัดสิน สิ่งที่ตัดสินคือวิธีทำงานจริง คนที่ส่งมอบผลงานตามที่ตกลงโดยใช้วิธี เวลา และเครื่องมือของตัวเองคือผู้รับจ้าง แต่คนที่ทำงานตามเวลาของบริษัทและทำตามคำสั่งของบริษัท ถือเป็นลูกจ้างในทางเนื้อหา แม้ทุกคนจะเรียกว่าฟรีแลนซ์ก็ตาม

หลักกฎหมาย ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์แยกจ้างแรงงาน (มาตรา 575 ลูกจ้างทำงานให้นายจ้างและได้ค่าจ้างตลอดเวลาที่ทำงาน) ออกจากจ้างทำของ (มาตรา 587 ผู้รับจ้างทำงานให้สำเร็จและได้สินจ้างเพื่อผลสำเร็จ) ส่วน พ.ร.บ.คุ้มครองแรงงาน พ.ศ. 2541 นิยามลูกจ้างว่าผู้ตกลงทำงานให้นายจ้างเพื่อรับค่าจ้าง ไม่ว่าจะเรียกชื่ออย่างไร สัญญาจ้างอาจทำเป็นหนังสือ ด้วยวาจา หรือโดยปริยายก็ได้ หากเป็นการจ้างแรงงาน กฎหมายคุ้มครองแรงงานจะใช้บังคับ รวมถึงค่าชดเชยตามมาตรา 118

มุมมองเชิงปฏิบัติของเรา ความเสี่ยงเพิ่มขึ้นตามระยะเวลาและระดับที่ฟรีแลนซ์ผสมกลมกลืนกับทีม ฟรีแลนซ์ที่ทำงานหลายปี มาวันที่กำหนด นั่งในทีม ใช้อุปกรณ์ของบริษัท และได้เงินเท่ากันทุกเดือน ดูเหมือนพนักงาน วิธีที่ถูกที่สุดคือเลือกโครงสร้างตั้งแต่ต้น จะจ้างเป็นพนักงาน หรือทำสัญญาจ้างทำของจริงแล้วบริหารตามสัญญานั้น

1. จ้างทำของกับจ้างแรงงานต่างกันอย่างไร

ในจ้างทำของ ผู้ว่าจ้างบอกเลิกสัญญาได้ก่อนงานเสร็จ โดยต้องชดใช้ค่าสินไหมทดแทนแก่ผู้รับจ้าง (มาตรา 605) ความยืดหยุ่นนี้เป็นลักษณะของการจ้างทำของ ใช้กับการจ้างแรงงานไม่ได้ เพราะการเลิกจ้างลูกจ้างมีเรื่องค่าชดเชย

2. ลักษณะแบบไหนที่ทำให้ "ฟรีแลนซ์" ดูเหมือนลูกจ้าง

กฎหมายวางหลักไว้ ไม่ได้ให้รายการตรวจสอบสำเร็จรูป ในทางปฏิบัติ ทนายและเจ้าหน้าที่แรงงานดูการควบคุมบังคับบัญชาและความเป็นส่วนหนึ่งขององค์กร ปัจจัยด้านล่างเป็นแนวที่เราใช้พิจารณาจากนิยามในกฎหมายและประสบการณ์ ไม่ใช่เกณฑ์ที่มีคะแนนผ่าน

ไม่มีปัจจัยเดียวที่ชี้ขาด ศาลดูภาพรวม บทความนี้ไม่ได้อ้างเลขคำพิพากษาศาลฎีกา เพราะต้องการอธิบายหลักการ หากต้องการแนวคำพิพากษาสำหรับข้อพิพาทเฉพาะเรื่อง ปรึกษาเราได้

3. ถ้าถูกถือว่าเป็นลูกจ้าง บริษัทอาจต้องรับผิดอะไร

หากเป็นการจ้างแรงงาน พ.ร.บ.คุ้มครองแรงงานใช้บังคับเต็มรูปแบบ ความเสี่ยงหลักมีดังนี้

• ค่าชดเชย (มาตรา 118) ทำงานติดต่อกันครบ 120 วันขึ้นไปแล้วถูกเลิกจ้าง จะได้ค่าชดเชยตามอายุงาน ตั้งแต่ 30, 90, 180, 240, 300 จนถึง 400 วันของค่าจ้างอัตราสุดท้าย "เลิกจ้าง" มีความหมายกว้าง คือการที่นายจ้างไม่ให้ทำงานต่อและไม่จ่ายค่าจ้าง ไม่ว่าเพราะเหตุสิ้นสุดสัญญาหรือเหตุอื่นใด ยกเว้นลูกจ้างที่มีกำหนดระยะเวลาจ้างแน่นอนและถูกเลิกจ้างเมื่อครบกำหนดนั้น
• ประกันสังคม นายจ้างต้องขึ้นทะเบียนลูกจ้างและนำส่งเงินสมทบ ผู้ประกันตนมาตรา 33 คือลูกจ้างของสถานประกอบการ เรายังไม่ได้ยืนยันอัตราและเพดานเงินสมทบปัจจุบัน โปรดตรวจกับสำนักงานประกันสังคม
• ภาษี เงินเดือนยื่นด้วย ภ.ง.ด.1 และสรุปด้วย ภ.ง.ด.1ก ซึ่งตามแบบให้ยื่นภายในเดือนกุมภาพันธ์ การหักภาษีแบบผู้รับจ้างกับคนที่เป็นลูกจ้างจริงแปลว่าวิธีหักไม่ถูกต้อง
• สิทธิอื่น เช่น ค่าล่วงเวลา วันลา วันหยุด และค่าจ้างตามกฎหมาย ผูกกับสถานะลูกจ้าง ขอบเขตขึ้นกับข้อเท็จจริง เราจึงไม่ระบุตัวเลข

อย่าเข้าใจว่าจะมีบิลย้อนหลังโดยอัตโนมัติ การเรียกร้องได้หรือไม่และเท่าใด ขึ้นกับข้อเท็จจริงและพยานหลักฐาน ควรให้ทนายตรวจประวัติก่อนยุติความสัมพันธ์ที่ทำมานาน

4. ภาษีของฟรีแลนซ์ต่างจากลูกจ้างอย่างไร

คู่มือกรมสรรพากรระบุอัตรา 3% สำหรับการจ้างทำของและค่าบริการ (คำสั่ง ท.ป.4/2528) ส่วนอัตราลดเหลือ 1% สำหรับการจ่ายผ่านระบบ e-Withholding Tax ใช้ถึงวันที่ 31 ธันวาคม 2568 และคณะรัฐมนตรีมีมติเมื่อวันที่ 16 มิถุนายน 2569 เห็นชอบให้ขยายออกไป โปรดตรวจกับกรมสรรพากรว่าอัตราใดใช้บังคับอยู่ก่อนนำไปใช้ ภาษีที่หักต้องนำส่งภายใน 7 วันนับจากสิ้นเดือนที่จ่าย การใช้วิธีหักแบบผู้รับจ้างกับคนที่เป็นลูกจ้างจริง ไม่ได้ลบความเสี่ยงด้านแรงงาน และอาจเพิ่มประเด็นภาษีอีกเรื่อง

5. จะวางโครงสร้างผู้รับจ้างตัวจริงอย่างไร

ทำให้เอกสารตรงกับข้อเท็จจริง และข้อเท็จจริงตรงกับเอกสาร เราแนะนำดังนี้

1. ขอบเขตงาน ระบุโครงการหรือชิ้นงาน ไม่ใช่ "ช่วยงานทั่วไป"
2. จ่ายตามผลงาน ค่าจ้างต่อชิ้นงานหรืองวดงาน พร้อมขั้นตอนตรวจรับที่ชัดเจน
3. อิสระ ผู้รับจ้างเลือกวิธีและตารางเวลาเองภายในเดดไลน์ ไม่มีกฎเข้างาน
4. เครื่องมือของตน ใช้อุปกรณ์และซอฟต์แวร์ของตนเท่าที่ทำได้
5. รับงานอื่นได้ ใส่ข้อรักษาความลับ แทนข้อห้ามรับงานอื่น
6. ใช้คนแทน อนุญาตให้ส่งผู้มีความสามารถเทียบเท่าแทนได้ ภายใต้การรักษาความลับ
7. ระยะเวลาและการเลิก มีวันสิ้นสุดหรือเมื่อโครงการเสร็จ พร้อมเงื่อนไขการเลิกสัญญา
8. ใบแจ้งหนี้และการหักภาษี ผู้รับจ้างออกใบแจ้งหนี้ บริษัทหักภาษีและออกหนังสือรับรอง
9. แล้วปฏิบัติให้สอดคล้อง อย่าให้ตำแหน่งในอีเมลบริษัท หัวหน้างาน การขออนุมัติลา หรือ "เงินเดือน" ประจำ

หากต้องการคนทำงานตามเวลาของคุณ อยู่ในทีม และทำงานต่อเนื่องไม่มีกำหนด โครงสร้างที่ตรงไปตรงมาคือสัญญาจ้างแรงงาน ส่วนการผ่านคนกลางก็เช่นกัน อย่าเปลี่ยนชื่อพนักงานเป็นผู้รับจ้างโดยเอานิติบุคคลมาคั่น สำหรับแรงงานที่จัดหาโดยบริษัทภายนอก ดูคู่มือเรื่องการจ้างแรงงานผ่านบริษัทภายนอกและผู้รับเหมาช่วง

6. งานที่ฟรีแลนซ์สร้างเป็นลิขสิทธิ์ของใคร

ความเป็นเจ้าของงานเป็นอีกคำถามหนึ่งนอกจากสถานะการจ้าง และเป็นเรื่องที่สัญญาฟรีแลนซ์มักลืมใส่ ตาม พ.ร.บ.ลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 (เราอ่านจากข้อความที่เผยแพร่ซ้ำโดยไม่เป็นทางการ โปรดตรวจกับฉบับทางการ)

• งานของลูกจ้าง (มาตรา 9) ลิขสิทธิ์เป็นของผู้สร้างสรรค์ซึ่งเป็นลูกจ้าง เว้นแต่ตกลงเป็นหนังสือเป็นอย่างอื่น นายจ้างเผยแพร่งานนั้นได้ตามความมุ่งหมายของการจ้าง
• งานที่ว่าจ้าง (มาตรา 10) ลิขสิทธิ์เป็นของผู้ว่าจ้าง เว้นแต่ตกลงเป็นอย่างอื่น
• การโอน (มาตรา 17) ต้องทำเป็นหนังสือและลงลายมือชื่อทั้งสองฝ่าย หากไม่ระบุระยะเวลา ถือว่าโอน 10 ปี
• สิทธิทางศีลธรรม (มาตรา 18) ผู้สร้างสรรค์ยังมีสิทธิให้ระบุชื่อและห้ามบิดเบือน แม้โอนลิขสิทธิ์แล้ว

เพราะหลักเกณฑ์ต่างกันระหว่างลูกจ้างกับผู้รับจ้าง และมาตรา 17 ต้องมีหนังสือที่ลงนาม จึงควรใส่ข้อลิขสิทธิ์ในสัญญาฟรีแลนซ์ทุกฉบับ ได้แก่ ใครเป็นเจ้าของผลงาน โอนหรืออนุญาตให้ใช้ ขอบเขตพื้นที่และระยะเวลา และสิทธิดัดแปลง สำหรับงานซอฟต์แวร์ ดูสัญญาพัฒนาซอฟต์แวร์และซอร์สโค้ด

ตัวอย่างสมมติ

ตัวอย่างสมมติ สตูดิโอออกแบบจ้างนักออกแบบ "เป็นฟรีแลนซ์" มา 3 ปี นักออกแบบเข้างานจันทร์ถึงศุกร์ที่สตูดิโอ ใช้โน้ตบุ๊กของสตูดิโอ ขึ้นตรงต่อครีเอทีฟไดเรกเตอร์ ไม่รับลูกค้าอื่น ได้เงิน 40,000 บาททุกวันที่ 30 โดยหัก 3% เมื่อสตูดิโอเลิกจ้าง นักออกแบบอ้างว่าเป็นลูกจ้างและเรียกค่าชดเชย ตามข้อเท็จจริงนี้ ชื่อ "ฟรีแลนซ์" ให้ความคุ้มครองน้อย เพราะการควบคุม เวลาแน่นอน เครื่องมือ และเงินคงที่ล้วนชี้ไปทางการจ้างแรงงาน หากสตูดิโอจ่ายตามโครงการ ให้ทำงานตามตารางและเครื่องมือของตน และยอมให้รับลูกค้าอื่น ภาพจะต่างไป ผลจริงขึ้นกับพยานหลักฐาน ตัวอย่างนี้เป็นเพียงภาพประกอบ

เช็กลิสต์ก่อนจ้างหรือต่อสัญญาฟรีแลนซ์

• เขาตัดสินใจเองได้หรือไม่ว่าจะทำงานอย่างไรและเมื่อไร
• ค่าจ้างผูกกับชิ้นงาน ไม่ใช่เวลา ใช่หรือไม่
• เขาใช้เครื่องมือและสถานที่ของตนหรือไม่
• เขารับงานอื่นและส่งคนแทนได้หรือไม่
• มีขอบเขตงานและวันสิ้นสุดชัดเจนหรือไม่
• สัญญาระบุการโอนหรืออนุญาตลิขสิทธิ์เป็นหนังสือที่ลงนามทั้งสองฝ่ายหรือไม่
• หักภาษีและยื่นแบบถูกต้องตามประเภทเงินได้หรือไม่
• หากเป็นตำแหน่งพนักงานจริง มีสัญญาจ้างและขึ้นทะเบียนประกันสังคมหรือยัง

อ่านเพิ่มเติม

• การจ้างแรงงานผ่านบริษัทภายนอกและผู้รับเหมาช่วง
• ค่าชดเชยและการเลิกจ้างตามกฎหมายไทย
• สัญญาพัฒนาซอฟต์แวร์และซอร์สโค้ด
• ตรวจความสอดคล้องด้านแรงงานสำหรับนายจ้าง
• สัญญาปากเปล่าบังคับใช้ได้หรือไม่

สรุป ชื่อในสัญญาไม่ได้ตัดสินว่าใครเป็นฟรีแลนซ์ แต่การควบคุม เวลาทำงาน เครื่องมือ และรูปแบบการจ่ายเงินต่างหาก จึงควรเลือกโครงสร้างให้ชัดแล้วปฏิบัติให้สอดคล้องกัน

ปรึกษาเบื้องต้นฟรี โทร 092-254-2045 หรือ ส่งรายละเอียดมาให้เรา เราช่วยได้ทั้งเรื่องเอกสารด้านบุคคล การปฏิบัติตามกฎหมายแรงงาน และสัญญาและเอกสาร

คู่มือนี้เผยแพร่โดย สำนักงานกฎหมายสุวรรณวรา ลอว์เฟิร์ม — สำนักงานกฎหมายในจังหวัดขอนแก่น ก่อตั้งเมื่อปี 1986 เป็นข้อมูลทั่วไปเท่านั้น ไม่ใช่คำแนะนำทางกฎหมายสำหรับเรื่องใดเรื่องหนึ่งโดยเฉพาะ