ผู้จัดการมรดกในครอบครัวมักเป็นพี่คนโตหรือญาติที่ไว้ใจได้ แล้วเวลาผ่านไปเป็นเดือนเป็นปี ทายาทคนอื่นไม่ได้เห็นบัญชี ไม่รู้ว่าเงินในบัญชีผู้ตายไปอยู่ที่ไหน ถามไปก็ไม่ตอบ หรือตอบว่า "รอก่อน" คู่มือนี้พูดเฉพาะมุมของทายาทในตอนนี้ คือขออะไรได้ เขียนอย่างไร ไล่ลำดับอย่างไร และเมื่อไรเรื่องควรไปถึงศาลหรือตำรวจ ส่วนการเริ่มตั้งผู้จัดการมรดกดูขั้นตอนยื่นคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดก หลักการแบ่งมรดกโดยรวมดูคู่มือหลักเรื่องมรดก และหน้าที่ของผู้จัดการมรดกที่ผู้ทำพินัยกรรมตั้งไว้ดูการเลือกผู้จัดการมรดกตามพินัยกรรม
คำตอบหลัก
ทายาทมีเครื่องมือเป็นขั้น ๆ เริ่มจากหนังสือขอข้อมูลที่เฉพาะเจาะจง ตามด้วยการนัดคุยหรือไกล่เกลี่ย แล้วจึงร้องศาลให้สั่งทำบัญชีหรือถอนผู้จัดการมรดก และในกรณีที่มีการเอาทรัพย์ไปใช้ส่วนตัวโดยทุจริตจึงเป็นเรื่องอาญา การข้ามขั้นไปทำให้เสียหลักฐานหรือเสียเวลาได้ทั้งสองทาง
หลักกฎหมาย มาตรา 1719 ให้ผู้จัดการมรดกมีสิทธิและหน้าที่ทำการอันจำเป็นเพื่อจัดการและแบ่งปันมรดก มาตรา 1720 ทำให้หลักเรื่องตัวแทนใช้กับผู้จัดการมรดกด้วย ซึ่งหมายถึงหน้าที่ใช้ความระมัดระวัง ชี้แจงเมื่อทายาทถาม และส่งมอบเงินกับทรัพย์ที่ได้มา (เทียบมาตรา 809–812 เรื่องตัวแทน) มาตรา 1728 และ 1729 กำหนดให้เริ่มทำบัญชีทรัพย์ภายใน 15 วัน และทำให้เสร็จภายใน 1 เดือน ต่อหน้าพยานอย่างน้อยสองคนที่มีส่วนได้เสียในมรดก มาตรา 1732 ให้จัดการและแบ่งให้เสร็จภายใน 1 ปี เว้นแต่พินัยกรรม ทายาทเกินกึ่งหนึ่ง หรือศาลกำหนดเป็นอย่างอื่น มาตรา 1727 ให้ผู้มีส่วนได้เสียร้องขอถอนผู้จัดการมรดกได้ และมาตรา 1733 กับ 1754 เกี่ยวกับกำหนดเวลาเรียกร้อง
มุมมองเชิงปฏิบัติของเรา ทายาทส่วนมากต้องการแค่สองอย่าง คือเห็นตัวเลขจริง และรู้ว่าจะแบ่งเมื่อไร ดังนั้นควรขอเอกสารที่ชี้เฉพาะ ตั้งกำหนดตอบที่สมเหตุสมผล และเก็บทุกอย่างเป็นลายลักษณ์อักษร การเข้าไปดูบัญชีธนาคาร โทรศัพท์ หรืออีเมลของผู้ตายหรือของผู้จัดการมรดกเองโดยไม่มีอำนาจ อาจเป็นความผิดตาม พ.ร.บ. ว่าด้วยการกระทำความผิดเกี่ยวกับคอมพิวเตอร์ พ.ศ. 2550 มาตรา 5–7 และกฎหมายคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล ไม่ควรทำ ให้ขอผ่านผู้จัดการมรดกหรือผ่านศาลแทน
ตัวอย่างสมมติ นายสุรชัยเสียชีวิตที่ขอนแก่น ทิ้งบ้าน ที่ดินแปลงหนึ่ง และเงินฝาก ลูกสามคน คือ อร ภูมิ และแก้ว ศาลตั้งอรเป็นผู้จัดการมรดกเมื่อต้นปี ผ่านไปแปดเดือน ภูมิกับแก้วยังไม่เห็นบัญชี ถามอรทางไลน์ก็ไม่ตอบ และรู้มาว่าเงินฝากถูกถอนออกไปแล้ว เราจะใช้ครอบครัวนี้เป็นตัวอย่างตลอดคู่มือ
1. ผู้จัดการมรดกมีหน้าที่อะไรต่อทายาทบ้าง
- ทำบัญชีทรัพย์มรดกให้ทันตามมาตรา 1728 และ 1729
- ดูแลรักษากองมรดก และไม่นำไปใช้ส่วนตัวเกินสิทธิที่ตนมีในฐานะทายาท
- ชี้แจงสถานะเมื่อทายาทถามด้วยเหตุผลอันสมควร (หลักตัวแทนตามมาตรา 1720)
- ชำระหนี้กองมรดกที่ต้องชำระ แล้วแบ่งตามสิทธิ
- จัดการให้เสร็จภายในกรอบ 1 ปีตามมาตรา 1732 หรือแจ้งเหตุที่ต้องใช้เวลานานกว่านั้น
ผู้จัดการมรดกที่เป็นทายาทด้วยย่อมรับส่วนของตนได้ตามปกติ สิ่งที่ผิดคือเอาเกินสิทธิ หรือปิดบังข้อมูลไม่ให้ทายาทคนอื่นตรวจสอบได้ ส่วนรายละเอียดเรื่องหน้าที่ที่ศาลตั้งดูคู่มือหลัก
2. ทายาทขอเอกสารอะไรได้บ้าง
ขอเป็นรายการ ไม่ขอกว้าง ๆ ว่า "ขอดูทุกอย่าง" ผู้จัดการมรดกที่สุจริตมักยินดีให้เมื่อรู้ว่าต้องการอะไร
| เอกสาร | ใช้เพื่ออะไร |
|---|---|
| สำเนาคำสั่งศาลตั้งผู้จัดการมรดก และหนังสือรับรองคดีถึงที่สุด | ยืนยันอำนาจและวันเริ่มนับ 15 วัน 1 เดือน 1 ปี |
| บัญชีทรัพย์มรดกที่ทำตามมาตรา 1728–1729 พร้อมรายชื่อพยาน | ดูว่าทรัพย์ครบหรือไม่ และทำถูกขั้นตอนหรือไม่ |
| รายการเดินบัญชีธนาคารของผู้ตายตั้งแต่วันตายถึงปัจจุบัน | ดูว่าเงินเข้าออกเมื่อไร ใครรับ |
| เอกสารสิทธิที่ดินและบันทึกการโอนหรือจดทะเบียนใหม่ | ดูว่าที่ดินยังอยู่ในชื่อใคร มีการขายหรือจำนองหรือไม่ |
| ใบเสร็จหรือหลักฐานค่าใช้จ่าย เช่น ค่าทำศพ หนี้ที่ชำระ ภาษี | ตรวจว่าหักจากกองมรดกอย่างสมเหตุสมผล |
| สัญญาเช่า ค่าเช่า เงินปันผล หรือรายได้ที่เกิดขึ้นหลังวันตาย | ดูว่ารายได้ของกองมรดกไปอยู่ที่ใด |
| แผนและกำหนดการแบ่งทรัพย์ | ให้ทายาทรู้ว่าจะได้อะไรเมื่อไร |
ธนาคารมักไม่เปิดข้อมูลบัญชีผู้ตายให้ทายาทที่ไม่ใช่ผู้จัดการมรดก ถ้าผู้จัดการมรดกไม่ยอมให้ สามารถขอให้ศาลมีคำสั่งได้ในขั้นต่อไป (ข้อ 6)
3. เขียนหนังสือขอข้อมูลอย่างไร
ส่งเป็นลายลักษณ์อักษร เก็บสำเนา และส่งในวิธีที่พิสูจน์ได้ว่าถึงมือ เช่น ลงทะเบียนตอบรับ หรือส่งทางไลน์/อีเมลและถ่ายภาพหน้าจอเก็บไว้ ใช้ภาษาสุภาพ ไม่กล่าวหา
เรื่อง ขอสำเนาบัญชีทรัพย์มรดกและข้อมูลการจัดการมรดกของ นายสุรชัย (ผู้ตาย)
เรียน คุณอร ผู้จัดการมรดก
ข้าพเจ้า (ชื่อ) เป็นทายาทของผู้ตาย (ความสัมพันธ์) ตามที่ศาล (ชื่อศาล) มีคำสั่งตั้งท่านเป็นผู้จัดการมรดกเมื่อวันที่ (วันที่)
เพื่อให้ทายาทเข้าใจสถานะของกองมรดก ขอความอนุเคราะห์ส่งเอกสารต่อไปนี้ภายในวันที่ (กำหนดวัน ประมาณ 15 วัน)
1. บัญชีทรัพย์มรดกตามมาตรา 1728–1729 และชื่อพยาน
2. รายการเดินบัญชีธนาคารของผู้ตายตั้งแต่วันตาย
3. สถานะเอกสารสิทธิที่ดินและการจดทะเบียนใด ๆ ที่เกิดขึ้นแล้ว
4. หลักฐานค่าใช้จ่ายและหนี้ที่ชำระจากกองมรดก
5. กำหนดการที่คาดว่าจะแบ่งทรัพย์
หากมีเหตุที่ทำไม่ทันตามมาตรา 1732 โปรดแจ้งเหตุเป็นหนังสือ ข้าพเจ้ายินดีนัดพบหรือประชุมร่วมกับทายาททุกคนเพื่อให้เรื่องเสร็จโดยเร็ว
หนังสือนี้ไม่ได้สละสิทธิใด ๆ ของข้าพเจ้าในฐานะทายาท
ลงชื่อ (ชื่อ) วันที่ (วันที่) ช่องทางติดต่อ (เบอร์/อีเมล)
4. ถ้าไม่ตอบ ควรไล่ตามลำดับอย่างไร
| ขั้น | ทำอะไร | ได้อะไร | เวลาโดยประมาณ |
|---|---|---|---|
| 1 | ส่งหนังสือขอข้อมูลตามข้อ 3 | ได้ข้อมูลหรือหลักฐานว่าถูกเพิกเฉย | กำหนดตอบประมาณ 15 วัน |
| 2 | ส่งหนังสือทวงถามครั้งที่สอง ทายาทหลายคนลงชื่อร่วมกัน | แสดงว่าเป็นความต้องการของทายาท ไม่ใช่ปัญหาส่วนตัว | อีกประมาณ 2 สัปดาห์ |
| 3 | นัดประชุมครอบครัวหรือไกล่เกลี่ยโดยบุคคลที่เป็นกลาง | ตกลงกำหนดการและขอบเขตข้อมูลได้เร็ว ถ้าอีกฝ่ายยังร่วมมือ | ไม่กี่สัปดาห์ |
| 4 | ทนายความส่งหนังสือบอกกล่าวทางกฎหมาย | ระบุข้อเรียกร้องและกำหนดเวลาชัด ใช้เป็นหลักฐานประกอบการร้องศาล | ประมาณ 15–30 วัน |
| 5 | ร้องศาลให้สั่งผู้จัดการมรดกทำบัญชีหรือส่งข้อมูล และ/หรือร้องขอถอน (มาตรา 1727) | ศาลมีคำสั่งผูกพัน และอาจตั้งผู้จัดการมรดกคนใหม่ | ขึ้นกับศาลและมีผู้คัดค้านหรือไม่ |
| 6 | ร้องทุกข์ฐานยักยอกหากมีหลักฐานเอาทรัพย์ไปโดยทุจริต | เปิดกระบวนการทางอาญา | ต้องร้องทุกข์ภายในสามเดือนนับแต่รู้เรื่องและรู้ตัวผู้กระทำ |
ระยะเวลาในตารางเป็นแนวทางที่ทนายมักใช้ ไม่ใช่กำหนดของกฎหมาย ศาลไม่ได้กำหนดเวลาให้ส่งหนังสือตามขั้นเหล่านี้
5. ไกล่เกลี่ย ใช้เมื่อไร
การไกล่เกลี่ยมักเหมาะเมื่อปัญหาคือการสื่อสารหรือการขาดความเชื่อใจ ไม่ใช่การเอาทรัพย์ไปโดยทุจริต ทายาททุกคนนั่งคุยกับคนกลาง ผู้จัดการมรดกนำบัญชีมาแสดง และตกลงกำหนดแบ่งเป็นลายลักษณ์อักษร ศาลยุติธรรมมีการไกล่เกลี่ยในคดีแพ่ง ซึ่งอาจเป็นทางเลือกเมื่อมีคดีอยู่แล้ว ข้อตกลงที่ได้ควรทำเป็นหนังสือและลงชื่อทายาททุกคน อย่าเซ็นยอมรับว่าไม่มีข้อเรียกร้องอื่นก่อนเห็นบัญชีครบ
6. ร้องศาลให้สั่งทำบัญชี หรือถอนผู้จัดการมรดก
ถ้าผู้จัดการมรดกไม่ทำบัญชีตามมาตรา 1728–1729 ไม่แบ่งทรัพย์เกินกรอบมาตรา 1732 โดยไม่มีเหตุ หรือเงียบ ผู้มีส่วนได้เสียร้องต่อศาลที่ตั้งผู้จัดการมรดกได้ ขอให้สั่งให้ทำและส่งบัญชี หรือขอถอนตามมาตรา 1727 รูปแบบคำร้องและหน้าที่ของศาลในแต่ละเรื่องขึ้นกับข้อเท็จจริงและแนวปฏิบัติของศาล จึงควรให้ทนายวางคำขอ
ศาลดูเหตุจริง เช่น ละเลยหน้าที่ ไม่ตอบ ไม่ทำบัญชี นำทรัพย์ไปใช้ส่วนตัว ขายทรัพย์โดยไม่แจ้ง มีผลประโยชน์ขัดกับกองมรดก ความไม่ชอบใจเพียงอย่างเดียวไม่พอ และเมื่อปันมรดกเสร็จแล้วทางถอนปิดลง ต้องใช้ทางฟ้องเรียกทรัพย์คืนหรือค่าเสียหาย ซึ่งมีกำหนดเวลาของตัวเอง (ข้อ 8) ศาลอาจตั้งผู้จัดการมรดกคนใหม่ หรือทายาทเสนอชื่อคนที่ทุกคนไว้ใจได้ ดูขั้นตอนตั้งผู้จัดการมรดกในคู่มือยื่นคำร้องขอตั้ง
7. เมื่อสงสัยว่าไม่สุจริต: ยักยอกทรัพย์มรดก
ประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 352 ว่าด้วยยักยอก คือเบียดบังทรัพย์ของผู้อื่นที่ครอบครองไว้เป็นของตนหรือของบุคคลที่สาม โดยทุจริต มาตรา 353 และ 354 เป็นบทที่หนักขึ้นสำหรับผู้ที่ได้รับมอบหมายให้จัดการทรัพย์ หรือครอบครองทรัพย์ในฐานะพิเศษ เช่น ผู้ที่ศาลตั้ง ผู้จัดการมรดกที่ศาลตั้งอาจเข้ามาตรา 354 ได้ แต่ต้องดูข้อเท็จจริงเป็นรายกรณี ไม่ใช่ทุกกรณีที่ทายาทไม่พอใจจะเป็นยักยอก
นี่เป็นขั้นที่จริงจัง ไม่ใช่เครื่องมือขู่ ควรทำเมื่อมีหลักฐาน เช่น รายการเดินบัญชีที่แสดงการถอนเงินเข้าบัญชีส่วนตัว หลักฐานขายทรัพย์โดยไม่บอกทายาท และไม่มีคำอธิบายที่รับฟังได้ ข้อควรระวัง
- ความผิดหมวดยักยอกเป็นความผิดอันยอมความได้ตามมาตรา 356 ผู้เสียหายต้องร้องทุกข์ภายในสามเดือนนับแต่รู้เรื่องและรู้ตัวผู้กระทำ (มาตรา 96) จดวันที่รู้ไว้
- คดีอาญาไม่แทนการทำบัญชีและการแบ่งมรดก ยังต้องทำทางแพ่งควบคู่
- การแจ้งความที่ไม่มีมูลอาจกลับมาเป็นปัญหากับผู้แจ้ง ให้ทนายประเมินหลักฐานก่อน
- อย่าเข้าถึงบัญชีหรืออุปกรณ์ของผู้จัดการมรดกเองเพื่อหาหลักฐาน
8. กำหนดเวลาที่ต้องรู้
- มาตรา 1728 เริ่มทำบัญชีภายใน 15 วัน และมาตรา 1729 ทำเสร็จภายใน 1 เดือน ขอขยายได้ก่อนครบ
- มาตรา 1732 จัดการให้เสร็จภายใน 1 ปี เว้นแต่พินัยกรรม ทายาทเกินกึ่งหนึ่ง หรือศาลกำหนดเป็นอย่างอื่น
- มาตรา 1733 ทายาทอาจเรียกร้องเรื่องการจัดการมรดกภายใน 5 ปีนับแต่การจัดการสิ้นสุด
- มาตรา 1754 คดีมรดกทั่วไป 1 ปี และเพดาน 10 ปีนับแต่เจ้ามรดกตาย มีข้อยกเว้นบางกรณี เช่น ทายาทที่ครอบครองทรัพย์ (มาตรา 1748)
- ร้องทุกข์ยักยอก สามเดือน (ประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 96)
หนังสือทวงถามฝ่ายเดียวปกติไม่ทำให้อายุความสะดุดหยุด อย่ารอจนใกล้ครบ ถ้ามีที่ดินด้วยดูการโอนที่ดินมรดก และถ้ามีพินัยกรรมต่างประเทศดูพินัยกรรมและมรดกสำหรับชาวต่างชาติ
9. รายการตรวจสอบ
ก่อนส่งหนังสือ
- ได้สำเนาคำสั่งศาลตั้งผู้จัดการมรดกและวันเริ่มหน้าที่แล้ว
- รู้รายชื่อทายาททั้งหมดและช่องทางติดต่อ
- ทำรายการทรัพย์ที่ท่านรู้เองไว้ (ที่ดิน บัญชี รถ หุ้น)
ส่งและติดตาม
- ส่งหนังสือเป็นลายลักษณ์อักษร กำหนดวันตอบ และเก็บหลักฐานการส่ง
- จดวันที่ที่รู้เรื่องที่น่าสงสัยทุกครั้ง
- เก็บข้อความ อีเมล และเอกสารทั้งหมดที่ได้รับ
- เสนอไกล่เกลี่ยหรือประชุมทายาททุกคน
ถ้าไม่คืบหน้า
- ปรึกษาทนายเรื่องร้องศาลให้สั่งทำบัญชีหรือถอนตามมาตรา 1727
- ประเมินเรื่องแจ้งความยักยอกก่อนครบสามเดือน
- ตรวจกำหนดเวลาตามมาตรา 1733 และ 1754
อ่านเพิ่มเติม
- พ่อแม่เสียชีวิต แบ่งมรดกอย่างไร — ลำดับทายาท พินัยกรรม และหน้าที่ผู้จัดการมรดกโดยรวม
- ยื่นคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดก — ขั้นตอนศาล ถ้าต้องตั้งผู้จัดการมรดกคนใหม่
- การเลือกผู้จัดการมรดกตามพินัยกรรม — หน้าที่และกำหนดเวลาที่ผู้จัดการมรดกต้องทำ
- การโอนที่ดินมรดกที่สำนักงานที่ดิน — เมื่อทรัพย์หลักเป็นที่ดิน
- พินัยกรรมและมรดกสำหรับชาวต่างชาติ — เมื่อมีทรัพย์หรือทายาทในต่างประเทศ
ขอข้อมูลเป็นหนังสือ ตั้งกำหนดที่สมเหตุสมผล และเก็บหลักฐาน แล้วค่อยขยับไปศาลหรือตำรวจเมื่อจำเป็น และอย่าปล่อยให้กำหนดเวลาหมดโดยไม่รู้ตัว
เราช่วยทายาทขอข้อมูลจากผู้จัดการมรดก ร้องศาลให้สั่งทำบัญชีหรือถอนผู้จัดการมรดก และประเมินการร้องทุกข์ ปรึกษาเบื้องต้น โทร 092-254-2045 หรือ ส่งรายละเอียดให้เรา ดูเพิ่มเติมที่งานมรดก
คู่มือนี้เผยแพร่โดย สำนักงานกฎหมายสุวรรณวรา ลอว์เฟิร์ม — สำนักงานกฎหมายในจังหวัดขอนแก่น ก่อตั้งเมื่อปี 1986 เป็นข้อมูลทั่วไปเท่านั้น ไม่ใช่คำแนะนำทางกฎหมายสำหรับเรื่องใดเรื่องหนึ่งโดยเฉพาะ
