คำตอบหลัก
ผู้ส่งออกที่ต้นทุนเป็นบาทแต่รับเงินเป็นดอลลาร์ ถือสถานะเสี่ยงค่าเงินตั้งแต่วันที่เสนอราคาจนถึงวันที่เงินเข้าบัญชีและแปลงเป็นบาท ยิ่งช่วงเวลานี้ยาว ความเสี่ยงยิ่งมาก ดังนั้นการตั้งราคาและเงื่อนไขชำระเงินคือเครื่องมือจัดการความเสี่ยงชิ้นแรก ก่อนจะคิดถึงเครื่องมือการเงินใด ๆ
มีหกเรื่องที่ควรตัดสินใจ คือ เลือกสกุลเงินในสัญญา กำหนดอายุใบเสนอราคาและเกณฑ์ปรับราคา เลือกเงื่อนไขชำระเงินให้ช่วงเวลาที่เปิดความเสี่ยงสั้นที่สุดเท่าที่ลูกค้ายอมรับ แบ่งภาระค่าธรรมเนียมโอนให้ชัด คำนวณกำไรที่หลายอัตราก่อนตอบราคา และใช้เครื่องมือป้องกันความเสี่ยงพื้นฐานตามแนวทางของธนาคารแห่งประเทศไทย (ธปท.)
คู่มือนี้ไม่ได้คาดการณ์ทิศทางค่าเงิน และไม่แนะนำให้ซื้อขายเพื่อเก็งกำไร เป้าหมายคือปกป้องส่วนต่างกำไรที่ตั้งใจไว้ ตัวเลขทุกตัวที่ระบุว่า "ตัวอย่างสมมติ" ใช้เพื่ออธิบายวิธีคิดเท่านั้น
1. ทำไมการรับเงินเป็นดอลลาร์จึงกระทบกำไรเป็นบาท
กิจการจ่ายค่าวัตถุดิบ ค่าแรง และค่าเช่าเป็นบาท แต่ลูกค้าจ่ายเป็นดอลลาร์ กำไรที่เห็นในใบเสนอราคาจึงเป็น กำไรที่ขึ้นกับอัตราแลกเปลี่ยนในวันที่แปลงเงิน ไม่ใช่วันที่เสนอราคา
ต้นทุนบาทคงที่ แต่รายรับบาทขยับตามอัตรา จึงทำให้การเปลี่ยนแปลงเล็กน้อยของอัตรากระทบกำไรสุทธิได้มาก (ดูตัวอย่างหัวข้อ 6) บทความของ ธปท. ระบุว่าผู้ส่งออกไทยจำนวนมากไม่ได้ป้องกันความเสี่ยงด้วยเครื่องมือทางการเงินเลย และผู้ส่งออกรายเล็กทำน้อยกว่ารายใหญ่ ซึ่งเป็นเหตุผลที่ควรเริ่มจากสัญญาและราคาก่อน
| ช่วงเวลา | เหตุการณ์ | ความเสี่ยงค่าเงิน |
|---|---|---|
| เสนอราคา | ตั้งราคาดอลลาร์โดยอิงอัตราวันนี้ | เริ่มเปิด |
| ลูกค้าตอบรับ | ยืนยันคำสั่งซื้อ | ยังเปิด ราคาเริ่มผูกพัน |
| ผลิตและส่งมอบ | ต้นทุนบาทเกิดขึ้นจริง | ยังเปิด |
| รอชำระเงิน | ตามเครดิตเทอม | ยังเปิด |
| เงินเข้าและแปลงเป็นบาท | รับรู้รายได้จริง | ปิด |
2. เลือกสกุลเงินในสัญญาอย่างไร ดอลลาร์ บาท หรือดอลลาร์ที่มีข้อปรับราคา
| ทางเลือก | ใครรับความเสี่ยงค่าเงิน | เหมาะเมื่อ | ข้อควรระวัง |
|---|---|---|---|
| ราคาเป็นดอลลาร์ตายตัว | ผู้ขาย | ตลาดแข่งขันสูง ลูกค้าไม่ยอมรับสกุลอื่น | กำไรบาทผันผวน ต้องเสริมด้วยเครื่องมือป้องกัน |
| ราคาเป็นบาท | ผู้ซื้อ | ผู้ซื้อมีอำนาจจ่ายเป็นบาท หรือสินค้าขายยาก | ลูกค้าอาจขอส่วนลดหรือเปลี่ยนผู้ขาย |
| ดอลลาร์ + ข้อปรับราคา | แบ่งกัน | ราคาไม่ตายตัวเพราะระยะส่งมอบยาว | ต้องเขียนอัตราอ้างอิง เกณฑ์ และวิธีคำนวณให้ชัด |
| สกุลเงินท้องถิ่นของประเทศคู่ค้า | ตามที่ตกลง | คู่ค้าอยู่ในประเทศที่ ธปท. ส่งเสริมการใช้สกุลท้องถิ่น | ต้องตรวจช่องทางชำระเงินของธนาคาร |
ข้อสัญญาปรับราคา (Price-adjustment Clause) ควรมีอย่างน้อยห้าข้อ คือ อัตราอ้างอิง (เช่น อัตราของธนาคารใดและวันใด) เกณฑ์ที่ทำให้ปรับได้ (เช่น อัตราเคลื่อนเกินช่วงที่ตกลง) สูตรปรับ ใครเป็นผู้แจ้งและภายในกี่วัน และผลถ้าอีกฝ่ายไม่ยอมรับ
กฎหมายที่ควรรู้: ตามมาตรา 196 ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ หนี้เงินที่แสดงไว้เป็นเงินต่างประเทศ ลูกหนี้ส่งใช้เป็นเงินไทยก็ได้ โดยคิดตามอัตราแลกเปลี่ยน ณ สถานที่และในเวลาที่ใช้เงิน ถ้าสัญญาไม่ระบุวิธีคิดอัตรา อาจเกิดข้อโต้แย้งว่าใช้อัตราใด จึงควรเขียนไว้เองให้ชัด
3. ใบเสนอราคาควรมีอายุเท่าไร และเมื่อไรต้องคิดราคาใหม่
ใบเสนอราคาที่ไม่มีวันหมดอายุเท่ากับให้ลูกค้ามีสิทธิเลือกเวลาสั่งซื้อได้ตามใจโดยไม่เสียอะไร เมื่อค่าเงินเปลี่ยนไปในทางที่เสียเปรียบผู้ขาย ลูกค้าก็รอสั่งตอนที่เป็นประโยชน์ต่อตนเอง
สิ่งที่ควรเขียนในใบเสนอราคา
- วันหมดอายุที่ชัดเจน กิจการที่ราคาอ่อนไหวต่อค่าเงินมักกำหนดช่วงสั้น ระยะที่เหมาะขึ้นกับสินค้าและตลาด
- อัตราอ้างอิงที่ใช้ตั้งราคา และวันที่ใช้
- เหตุที่ขอปรับราคาได้ เช่น ราคาวัตถุดิบ ค่าระวาง ภาษีศุลกากรของประเทศปลายทาง และอัตราแลกเปลี่ยนเกินเกณฑ์
- ปริมาณสั่งซื้อและกำหนดส่งที่ราคานี้ใช้ได้ ถ้าลูกค้าเลื่อนส่งมอบ ราคาอาจเปลี่ยน
- ข้อความว่าราคามีผลต่อเมื่อผู้ขายออกใบยืนยันคำสั่งซื้อเป็นหนังสือ
ตัวกระตุ้นให้คิดราคาใหม่ (repricing triggers) ตั้งเป็นตารางภายในไว้ล่วงหน้า เช่น อัตราเปลี่ยนจากฐานเกินช่วงที่กำหนด ต้นทุนวัตถุดิบเปลี่ยนเกินเกณฑ์ ลูกค้าเลื่อนคำสั่งซื้อ หรือขอเปลี่ยนสเปก ตัวเลขเกณฑ์ให้ฝ่ายการเงินกำหนดจากส่วนต่างกำไรของกิจการเอง
ข้อควรระวังทางสัญญา: เมื่อลูกค้ายืนยันสั่งซื้อภายในอายุใบเสนอราคาแล้ว การขอเพิ่มราคาฝ่ายเดียวภายหลังโดยไม่มีข้อสัญญารองรับอาจถือเป็นการผิดข้อตกลง ควรตรวจเอกสารจริงกับทนายก่อนเจรจา
4. เลือกเงื่อนไขชำระเงินอย่างไรให้เปิดความเสี่ยงค่าเงินสั้นที่สุด
เงื่อนไขชำระเงินกำหนดว่าเราต้องรอเงินนานแค่ไหน และรับความเสี่ยงของลูกค้าเท่าไร
| เงื่อนไข | จังหวะเงินเข้า | ความเสี่ยงค่าเงินของผู้ขาย | ความเสี่ยงไม่ได้รับเงิน |
|---|---|---|---|
| ชำระล่วงหน้าเต็มจำนวน | ก่อนผลิตหรือส่ง | ต่ำที่สุด ปิดได้เร็ว | ต่ำ แต่ผู้ซื้อมักไม่ยอม |
| มัดจำบางส่วน + ส่วนที่เหลือก่อนส่ง | แบ่งเป็นงวด | ความเสี่ยงเฉพาะส่วนที่เหลือ | ปานกลาง |
| เล็ตเตอร์ออฟเครดิต (L/C) | เมื่อส่งเอกสารถูกต้องตามเงื่อนไข | เปิดช่วงผลิตถึงรับเงิน | ต่ำลง เพราะมีธนาคารรับรอง แต่เอกสารต้องตรงเงื่อนไขทุกจุด |
| เปิดบัญชี (Open Account) เครดิต 30-90 วัน | หลังส่งของตามเครดิต | เปิดยาวที่สุด | สูงที่สุด |
จุดที่มักถูกมองข้าม
- เครดิตที่นานขึ้นไม่ใช่แค่ความเสี่ยงหนี้เสีย แต่ยังเพิ่มช่วงเวลาที่ค่าเงินเปลี่ยนได้ ถ้าให้เครดิต 90 วัน ต้องคิดกำไรที่อัตราต่างจากวันเสนอราคาด้วย
- ต้องระบุ วันที่ถือว่าชำระแล้ว เช่น วันที่เงินเข้าบัญชีผู้ขาย ไม่ใช่วันที่ผู้ซื้อสั่งโอน
- ถ้าให้เครดิตแบบเปิดบัญชี ให้ใช้นโยบายวงเงินเช่นเดียวกับลูกค้าในประเทศ ดูนโยบายเครดิตและวงเงินลูกค้า
- ระยะเวลารอเงินกระทบเงินทุนหมุนเวียนด้วย ดูกำไรแต่เงินไม่พอ
5. ค่าธรรมเนียมโอนเงินใครควรรับ และทำไมยอดเงินเข้าจึงไม่ครบ
เงินที่ผู้ซื้อโอนมาอาจเข้าบัญชีน้อยกว่าใบแจ้งหนี้ เพราะธนาคารผู้โอน ธนาคารตัวกลาง และธนาคารผู้รับอาจหักค่าธรรมเนียมระหว่างทาง รหัสที่ใช้บอกว่าใครรับภาระมีสามแบบ
| รหัส | ความหมายโดยทั่วไป | ผลกับผู้ขาย |
|---|---|---|
| OUR | ผู้โอนรับค่าธรรมเนียมทั้งหมด | ยอดเข้าใกล้ครบ แต่ธนาคารปลายทางบางแห่งอาจยังหักเอง |
| SHA | ผู้โอนรับของธนาคารตน ผู้รับรับส่วนที่เหลือ | ยอดเข้าน้อยกว่าใบแจ้งหนี้เล็กน้อย |
| BEN | ผู้รับรับภาระทั้งหมด | ยอดเข้าน้อยที่สุด |
ตัวอย่างสมมติ: ใบแจ้งหนี้ USD 50,000 แต่เงินเข้า USD 49,940 ส่วนต่าง USD 60 ถูกหักระหว่างทาง ถ้าสัญญาไม่ได้บอกว่าใครรับ ผู้ขายจะต้องเลือกระหว่างยอมรับส่วนต่างหรือเรียกเก็บจากผู้ซื้อซึ่งอาจเสียความสัมพันธ์ ตัวเลขนี้เล็กต่อรายการ แต่สะสมได้หากส่งออกถี่
ข้อกำหนดที่ควรใส่ในสัญญาและใบแจ้งหนี้
- ผู้ซื้อต้องโอนแบบ OUR หรือชำระส่วนต่างให้ครบตามใบแจ้งหนี้
- ส่วนต่างที่ขาดถือเป็นหนี้ค้างชำระและต้องโอนชดเชยภายในกำหนด
- ข้อมูลบัญชีผู้รับที่ถูกต้อง (ชื่อบัญชี เลขบัญชี รหัส SWIFT) และใบแจ้งหนี้อ้างเลขเดียวกันทุกครั้ง
- ผู้ขายตรวจใบแจ้งยอดเงินเข้า (advice) ทุกรายการและบันทึกส่วนต่างเป็นรายการแยก
6. กำไรเหลือเท่าไรเมื่ออัตราแลกเปลี่ยนต่างกัน (ตัวอย่างสมมติ)
ตัวอย่างสมมติ: รับออร์เดอร์ USD 50,000 ต้นทุนรวมทั้งหมดเป็นบาท 1,300,000 บาท (วัตถุดิบ แรงงาน ขนส่ง และต้นทุนอื่น) ตั้งราคาที่ 35 บาทต่อดอลลาร์ ตัวเลขนี้ไม่ใช่คาดการณ์ค่าเงิน เป็นเพียงการทดสอบความไว
| อัตราตอนแปลงเงิน (บาท/USD) | รายรับ (บาท) | กำไร (บาท) | อัตรากำไรต่อรายรับ |
|---|---|---|---|
| 36 | 1,800,000 | 500,000 | 27.8% |
| 35 (อัตราตั้งราคา) | 1,750,000 | 450,000 | 25.7% |
| 34 | 1,700,000 | 400,000 | 23.5% |
| 33 | 1,650,000 | 350,000 | 21.2% |
| 32 | 1,600,000 | 300,000 | 18.8% |
| 31 | 1,550,000 | 250,000 | 16.1% |
อ่านตารางอย่างไร
- อัตราเปลี่ยนจาก 35 เป็น 32 (ลดประมาณ 8.6%) ทำให้กำไรลดจาก 450,000 เหลือ 300,000 บาท หรือลดหนึ่งในสาม เพราะต้นทุนบาทไม่ขยับตาม
- จุดคุ้มทุนของออร์เดอร์นี้คือ 26 บาทต่อดอลลาร์ (1,300,000 หาร 50,000) ต่ำกว่านี้ขาดทุน
- ทุกการเปลี่ยนแปลง 1 บาทต่ออัตรา กำไรเปลี่ยน 50,000 บาท ใช้ตัวเลขนี้เทียบกับส่วนต่างกำไรที่ต้องการเมื่อตอบราคา
- ถ้ามีวัตถุดิบนำเข้า ต้นทุนบางส่วนเป็นดอลลาร์ด้วย ความไวต่ออัตราจะลดลง นี่คือหลักการ Natural Hedge ในหัวข้อถัดไป
วิธีใช้กับการตั้งราคา: กำหนดอัตรา "ที่ยอมรับได้ต่ำสุด" ที่ยังได้กำไรเป้าหมาย แล้วตั้งราคาจากอัตรานั้น ไม่ใช่จากอัตราวันนี้ หรือขอข้อปรับราคาเมื่อเกินเกณฑ์
7. มีเครื่องมือป้องกันความเสี่ยงอะไรบ้างตามแนวทางของ ธปท.
ธปท. เผยแพร่ความรู้ว่าผู้ประกอบการมีเครื่องมือหลายระดับ เริ่มจากวิธีที่ไม่ต้องใช้บริการธนาคารเพิ่ม คู่มือนี้อธิบายหลักการเท่านั้น ไม่ได้คาดการณ์ค่าเงินหรือแนะนำให้ซื้อขาย
| เครื่องมือ | ทำงานอย่างไร | จุดเด่น | ข้อจำกัด |
|---|---|---|---|
| Natural Hedge | จับคู่รายรับดอลลาร์กับรายจ่ายดอลลาร์ เช่น ซื้อวัตถุดิบนำเข้าเป็นดอลลาร์ | ไม่ต้องซื้อเครื่องมือ | ต้องมีรายจ่ายดอลลาร์จริงและจังหวะเวลาใกล้กัน |
| บัญชีเงินฝากเงินตราต่างประเทศ (FCD) | เก็บดอลลาร์ไว้ไม่แปลงทันที เพื่อจ่ายต้นทุนสกุลเดียวกัน | ยืดหยุ่นเรื่องเวลาแปลง | ยังเสี่ยงค่าเงินในส่วนที่ถือไว้ มีเงื่อนไขและค่าธรรมเนียมของแต่ละธนาคาร |
| Forward กับธนาคาร | ตกลงอัตราและจำนวนเงินล่วงหน้าสำหรับวันในอนาคต | รู้ยอดบาทที่จะได้แน่นอน เหมาะกับคนที่ต้องการความเรียบง่าย | ผูกพันตามสัญญา ถ้าลูกค้าเลื่อนหรือยกเลิกคำสั่งซื้อ ต้องจัดการสัญญาที่ทำไว้ และต้องมีวงเงินกับธนาคาร |
| Option | สิทธิ ไม่ใช่ข้อผูกพัน | ยืดหยุ่น | ต้นทุนสูงกว่า เหมาะกับผู้เข้าใจเครื่องมือ |
หลักคิดที่ ธปท. ย้ำ: การป้องกันความเสี่ยงมีไว้เพื่อปกป้องส่วนต่างกำไร ไม่ใช่เพื่อหากำไรจากค่าเงิน การป้องกันเป็นครั้งคราวหรือเก็งกำไรอาจทำให้ผลลัพธ์แย่ลง ควรกำหนดนโยบายเป็นลายลักษณ์อักษรว่าจะป้องกันสัดส่วนเท่าใดของยอดที่แน่นอนแล้ว
เริ่มต้นกับธนาคาร: ผู้ที่ยังไม่เคยทำ Forward ติดต่อฝ่ายสินเชื่อของธนาคารหลักเพื่อขอวงเงิน โดยแสดงหลักฐานการค้า เช่น ใบสั่งซื้อหรือ L/C ตามที่ ธปท. อธิบายไว้ เงื่อนไขและราคาตรวจสอบกับธนาคารโดยตรง
8. สัญญาส่งออกมีความเสี่ยงอะไรอีกที่ควรดู
- กฎหมายที่ใช้และการระงับข้อพิพาท: ถ้าไม่ระบุ ข้อพิพาทอาจต้องไปว่ากันในศาลต่างประเทศ ดูข้อสัญญากฎหมายต่างประเทศและอนุญาโตตุลาการก่อนลงนาม
- ตัวกระตุ้นราคาอื่นนอกจากค่าเงิน: ค่าระวาง ภาษีปลายทาง และต้นทุนวัตถุดิบ ควรอยู่ในข้อปรับราคาเดียวกัน
- เงื่อนไขการส่งมอบ (Incoterms): ระบุไว้ชัดว่าใครรับความเสี่ยงระหว่างขนส่ง เพราะกระทบวันที่ออกใบแจ้งหนี้และวันครบกำหนดชำระ
- ภาษีและพิธีการ: การส่งออกสินค้ามีพิธีการศุลกากรและเงื่อนไขภาษีของตนเอง ตรวจสอบกับกรมศุลกากรและกรมสรรพากร ส่วนการส่งออกบริการดูVAT 0% กรณีส่งออกบริการ
- ลูกค้าไม่จ่าย: เอกสารส่งออกครบจะช่วยในการทวงหนี้ ดูนโยบายเครดิตและวงเงินลูกค้า
9. ข้อผิดพลาดที่พบบ่อยมีอะไรบ้าง
- ตั้งราคาดอลลาร์จากอัตราวันนี้โดยไม่ทดสอบที่อัตราที่แย่กว่า
- ใบเสนอราคาไม่มีวันหมดอายุ
- ให้เครดิตนานโดยไม่คิดว่าเวลารอเงินคือเวลาที่เปิดความเสี่ยงค่าเงิน
- ไม่ระบุว่าใครรับค่าธรรมเนียมโอน แล้วยอมรับยอดเงินเข้าไม่ครบทุกครั้ง
- ทำ Forward เกินยอดที่แน่นอนแล้ว ทำให้ถ้าคำสั่งซื้อถูกยกเลิก กลายเป็นความเสี่ยงอีกด้านหนึ่ง
- ป้องกันความเสี่ยงเฉพาะตอนที่ค่าเงินผันผวนหนัก ซึ่งต้นทุนอาจสูงขึ้น
- ไม่เขียนอัตราอ้างอิงในสัญญา ทำให้เถียงกันว่าใช้อัตราไหนเมื่อชำระ
10. ควรเช็กอะไรก่อนส่งใบเสนอราคาส่งออก
- คำนวณกำไรที่อย่างน้อยห้าอัตรา และรู้อัตราคุ้มทุนของออร์เดอร์
- ระบุสกุลเงิน อัตราอ้างอิง และวิธีคิดอัตราในสัญญา
- ใบเสนอราคามีวันหมดอายุ ปริมาณ และกำหนดส่งที่ราคานี้ใช้ได้
- มีข้อปรับราคา พร้อมเกณฑ์ สูตร และวิธีแจ้ง
- เลือกเงื่อนไขชำระเงินที่สั้นที่สุดเท่าที่ลูกค้ายอมรับ และกำหนดวันที่ถือว่าชำระแล้ว
- ระบุการโอนแบบ OUR หรือให้ผู้ซื้อชดเชยส่วนต่างที่ขาด
- ตรวจความเป็นไปได้ของ Natural Hedge, บัญชี FCD และ Forward กับธนาคาร
- ระบุกฎหมายที่ใช้บังคับและวิธีระงับข้อพิพาท
- ให้ทนายตรวจสัญญาก่อนลงนามสำหรับออร์เดอร์ใหญ่
อ่านเพิ่มเติม
- ให้เครดิตลูกค้ากี่วัน ตั้งวงเงินเครดิตอย่างไร — นโยบายเครดิตและวงเงินสำหรับลูกค้าแบบเปิดบัญชี
- กำไรแต่เงินไม่พอ — เวลารอเงินกับเงินทุนหมุนเวียน
- ข้อสัญญากฎหมายต่างประเทศและอนุญาโตตุลาการก่อนลงนาม — ข้อพิพาทกับคู่ค้าต่างประเทศ
- VAT 0% กรณีส่งออกบริการ — ภาษีเมื่อส่งออกบริการ ไม่ใช่สินค้า
- การติดตามหนี้ข้ามประเทศ — เมื่อต้องเรียกเก็บหนี้ข้ามพรมแดน
ตั้งราคาจากอัตราที่แย่กว่าวันนี้ เขียนสกุลเงินและวิธีคิดอัตราไว้ในสัญญา ให้ใบเสนอราคามีอายุ เลือกเงื่อนไขชำระเงินที่เปิดความเสี่ยงสั้นที่สุด และกำหนดว่าใครรับค่าธรรมเนียมโอน แล้วจึงค่อยพิจารณาเครื่องมือป้องกันความเสี่ยง
เราช่วยร่างและตรวจสัญญาซื้อขายระหว่างประเทศ ข้อปรับราคา และเงื่อนไขชำระเงินให้ธุรกิจไทย ปรึกษาเบื้องต้น โทร 092-254-2045 หรือ ส่งรายละเอียดให้เรา ดูเพิ่มเติมที่ สัญญาและเอกสาร และ ศุลกากรและการค้าระหว่างประเทศ
คู่มือนี้เผยแพร่โดย สำนักงานกฎหมายสุวรรณวรา ลอว์เฟิร์ม — สำนักงานกฎหมายในจังหวัดขอนแก่น ก่อตั้งเมื่อปี 1986 เป็นข้อมูลทั่วไปเท่านั้น ไม่ใช่คำแนะนำทางกฎหมายสำหรับเรื่องใดเรื่องหนึ่งโดยเฉพาะ

