คำตอบหลัก
การรับนักศึกษาฝึกงานต่างจากการจ้างพนักงาน เพราะจุดประสงค์หลักของการฝึกงานคือการเรียนรู้ของนักศึกษาตามหลักสูตร ไม่ใช่การได้แรงงานมาทำงานแทนพนักงาน แต่ คำว่า "ฝึกงาน" ไม่ใช่ตัวตัดสินความสัมพันธ์ทางกฎหมาย มาตรา 575 แห่งประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ให้ความหมายของจ้างแรงงานว่า คือสัญญาที่บุคคลหนึ่ง (ลูกจ้าง) ตกลงทำงานให้บุคคลอีกคนหนึ่ง (นายจ้าง) และนายจ้างตกลงให้สินจ้างตลอดเวลาที่ทำงานให้ ถ้าข้อเท็จจริงหน้างานเป็นการทำงานจริงจังตามคำสั่งของบริษัทเพื่อแลกกับเงิน ความสัมพันธ์นั้นอาจถูกมองเป็นการจ้างแรงงาน ไม่ว่าเอกสารจะใช้ชื่ออะไร
ดังนั้นสิ่งที่บริษัทควรทำมี 2 อย่างคู่กัน คือ ทำเอกสารให้ครบ (ข้อตกลงกับสถานศึกษา ข้อตกลงฝึกงาน ความปลอดภัย ความลับ ข้อมูลส่วนบุคคล การประเมิน) และ ให้การฝึกงานเป็นการฝึกงานจริง คือมีแผนการเรียนรู้ มีผู้ควบคุม เวลาจำกัด และงานที่ให้ทำเป็นไปตามเป้าหมายนั้น
เรื่องนักศึกษาอายุไม่ถึง 18 ปี และนักศึกษาต่างชาติ มีกฎเฉพาะที่ต้องตรวจก่อนรับ ดูหัวข้อ 7 และ 8 ส่วนภาษีและประกันสังคมของเงินที่จ่ายให้นักศึกษา ให้นักบัญชีตรวจ
คู่มือนี้เหมาะกับใคร
| สถานการณ์ | หัวข้อที่ควรอ่าน |
|---|---|
| กำลังวางแผนโครงการฝึกงาน | 1, 2, 3, 6, 10 |
| กำลังเจรจาเงื่อนไขกับนักศึกษาและสถานศึกษา | 2, 3, 4, 5, 7, 8 |
| มีนักศึกษาทำงานอยู่แล้ว | 5, 6 (สัญญาณเลื่อนไหล), 9, ตัวอย่างสมมติ |
1. ฝึกงานต่างจากการจ้างแรงงานตรงไหน
ตัวบทมาตรา 575 พูดถึงองค์ประกอบสองอย่างเป็นหลัก ได้แก่ การตกลงทำงานให้ และการที่อีกฝ่ายให้สินจ้างตลอดเวลาที่ทำงาน ในทางปฏิบัติ เวลาตรวจว่าเป็นการจ้างแรงงานหรือไม่ มักดูข้อเท็จจริงเหล่านี้ประกอบกัน และผลขึ้นกับรายละเอียดของแต่ละกรณี
| ประเด็น | ลักษณะที่เอนไปทางฝึกงาน | ลักษณะที่เอนไปทางจ้างแรงงาน |
|---|---|---|
| จุดประสงค์ | เรียนรู้ตามหลักสูตร มีแผนการเรียนรู้ | ทำงานให้บริษัทเพื่อผลงานหรือรายได้ของบริษัท |
| งานที่ทำ | หลากหลายตามเป้าหมาย มีผู้สอนและให้ข้อเสนอแนะ | งานประจำเดิมซ้ำ ๆ แทนตำแหน่งที่มีอยู่หรือว่างอยู่ |
| ระยะเวลา | จำกัดตามภาคการศึกษาหรือหลักสูตร | ต่อเนื่องเกินช่วงเรียนหรือไม่มีกำหนดจบ |
| เวลา | ตามที่สถานศึกษากำหนดหรือตกลง | ตามตารางเดียวกับพนักงาน รวมงานล่วงเวลา |
| เป้าหมายผลงาน | ประเมินการเรียนรู้ | กำหนดยอดงานหรือเป้าขายเหมือนพนักงาน |
| เงินที่ได้รับ | ช่วยค่าเดินทางหรือค่าครองชีพ ตามที่ตกลง | จ่ายเป็นรายวันหรือรายเดือนในระดับใกล้ค่าจ้าง |
| การสั่งการ | ผู้ควบคุมแนะนำและตรวจ | ถูกสั่งและลงโทษเหมือนลูกจ้าง |
ตารางนี้ไม่ใช่สูตรชี้ขาด ถ้าหลายข้อไปทางขวา ควรตรวจโครงการใหม่ก่อนที่จะมีปัญหา
2. ต้องมีเอกสารอะไรกับสถานศึกษา
สถานศึกษามักมีแบบฟอร์มของตนเอง บริษัทไม่ควรใช้แค่แบบที่บริษัทร่างเองโดยไม่ดูของสถานศึกษา
| เอกสาร | ใช้ทำอะไร |
|---|---|
| หนังสือขอความอนุเคราะห์ หรือข้อตกลงความร่วมมือ (MOU) จากสถานศึกษา | ยืนยันว่านักศึกษาฝึกงานภายใต้หลักสูตรจริง และกำหนดบทบาทของสถานศึกษา อาจารย์นิเทศ และบริษัท |
| หนังสือตอบรับของบริษัท | ระบุจำนวนคน ช่วงเวลา แผนก ผู้ควบคุม |
| แผนหรือแบบบันทึกการฝึก ตามที่สถานศึกษากำหนด | ให้การฝึกมีเป้าหมายและติดตามผลได้ |
| ช่องทางติดต่อเมื่อเกิดเหตุหรือปัญหา | อาจารย์ที่ปรึกษาหรือฝ่ายกิจการนักศึกษา |
| ข้อตกลงเรื่องการส่งนักศึกษากลับหรือยุติฝึกงาน | เมื่อมีปัญหาเรื่องความประพฤติหรือความปลอดภัย |
ควรอ่านเงื่อนไขของสถานศึกษาให้ครบว่าใครรับผิดชอบเรื่องใด เช่น ความคุ้มครองอุบัติเหตุ และการประเมินผลที่สถานศึกษาต้องการ
3. ข้อตกลงฝึกงานกับตัวนักศึกษาควรเขียนอะไร
แม้สถานศึกษามีข้อตกลงกับบริษัทแล้ว ก็ยังควรมีข้อตกลงหรือหนังสือแจ้งเงื่อนไขที่นักศึกษารับทราบ โดยเขียนด้วยภาษาที่อ่านง่าย
- ระยะเวลาและวันเริ่ม-สิ้นสุด ให้ตรงกับที่สถานศึกษากำหนด
- เป้าหมายการเรียนรู้และตัวอย่างงานที่นักศึกษาจะได้ทำ
- ชื่อผู้ควบคุมหรือพี่เลี้ยง และช่องทางติดต่อ
- วัน เวลาเข้างาน เวลาพัก และกรณีที่ต้องไปสอบหรือกลับไปสถานศึกษา
- ค่าตอบแทน ถ้ามี พร้อมเขียนว่าจ่ายเพื่อช่วยค่าใช้จ่ายหรือเป็นเงินอย่างอื่น ตามความจริง
- สวัสดิการ เช่น อาหาร ที่จอดรถ ที่แตกต่างจากพนักงาน ถ้ามี
- ความคุ้มครองกรณีอุบัติเหตุ (ดูหัวข้อ 4)
- ความลับ ผลงานที่นักศึกษาทำ และข้อมูลส่วนบุคคล (ดูหัวข้อ 6)
- การประเมินผลและการออกหนังสือรับรอง
- เหตุที่บริษัทหรือสถานศึกษาอาจยุติการฝึกก่อนกำหนด
- การส่งคืนอุปกรณ์ บัตร และข้อมูลเมื่อจบ
4. ชั่วโมง ผู้ควบคุม ความปลอดภัย และความคุ้มครองอุบัติเหตุ
ผู้ควบคุม ควรเป็นพนักงานที่มีหน้าที่สอนและตรวจงานจริง ไม่ใช่แค่ลงชื่อ และควรมีบันทึกสั้น ๆ ว่าสัปดาห์นั้นนักศึกษาได้เรียนรู้อะไร
เวลา ให้ตกลงเป็นลายลักษณ์อักษรและให้สอดคล้องกับหลักสูตรของสถานศึกษา อย่ากำหนดเวลาตามตารางของพนักงานโดยอัตโนมัติ และอย่าให้ทำงานล่วงเวลาโดยไม่มีเหตุทางการเรียนรู้ หากเวลาที่ให้ทำใกล้เคียงพนักงานเต็มเวลา ให้ถือเป็นสัญญาณที่ควรทบทวน
ความปลอดภัย ควรแนะนำความเสี่ยงของพื้นที่ทำงาน อุปกรณ์ที่ห้ามใช้ถ้ายังไม่ผ่านการอบรม และขั้นตอนเมื่อเกิดเหตุ พร้อมให้นักศึกษาลงชื่อรับทราบ งานที่เสี่ยงอันตรายควรให้ผู้ควบคุมอยู่ด้วย
ความคุ้มครองกรณีอุบัติเหตุ ควรถามสถานศึกษาก่อนว่าคุ้มครองนักศึกษาในระหว่างฝึกงานหรือไม่ และเงื่อนไขเป็นอย่างไร หากไม่คุ้มครอง บริษัทอาจพิจารณาประกันอุบัติเหตุกลุ่ม ซึ่งเป็นเรื่องที่ต้องคุยกับบริษัทประกัน หากนักศึกษาถูกถือว่าเป็นลูกจ้าง สิทธิของลูกจ้างกรณีประสบอันตรายจากการทำงานอาจเข้ามาเกี่ยวข้อง ควรสอบถามสำนักงานประกันสังคมให้แน่ใจ
5. ค่าตอบแทนแก่นักศึกษา ทำได้แค่ไหน
การจ่ายเงินให้นักศึกษาไม่ได้ทำให้เป็นลูกจ้างทันที แต่จะเป็นข้อเท็จจริงหนึ่งที่ถูกชั่งน้ำหนักร่วมกับอย่างอื่น
- จ่ายอะไรและเรียกว่าอะไร ให้ตรงกับความจริง เช่น ช่วยค่าเดินทางหรือค่าอาหาร เทียบกับจ่ายตามชั่วโมงหรือวันทำงาน
- ถ้าจ่ายตามผลงานหรือยอดขาย ควรทบทวน เพราะเข้าใกล้ลักษณะค่าจ้างมากขึ้น
- เขียนในข้อตกลงฝึกงานให้ชัด รวมถึงงวดและวิธีจ่าย
- ภาษีและประกันสังคมของเงินที่จ่าย ให้นักบัญชีตรวจ โดยไม่ควรสรุปเองว่าเป็นหรือไม่เป็นเงินได้ประเภทใด
6. ความลับ ผลงานที่นักศึกษาสร้าง ข้อมูลส่วนบุคคล และสัญญาณที่ฝึกงานเริ่มกลายเป็นการจ้าง
ความลับ ให้นักศึกษาลงนามข้อตกลงรักษาความลับที่ครอบคลุมช่วงฝึกงานและหลังจบ กำหนดว่าข้อมูลใดเป็นความลับ ห้ามนำออก และต้องลบหรือคืนเมื่อจบ ให้สอดคล้องกับที่สถานศึกษากำหนด เพราะบางแห่งต้องให้นักศึกษานำผลงานไปเสนออาจารย์
ผลงานและทรัพย์สินทางปัญญา ควรเขียนว่างานที่นักศึกษาทำให้บริษัทเป็นของใคร และนักศึกษาใช้ในรายงานหรือพอร์ตโฟลิโอได้แค่ไหน อย่าปล่อยให้เป็นความเข้าใจโดยไม่เขียน
ข้อมูลส่วนบุคคลของนักศึกษา บริษัทเก็บข้อมูล เช่น สำเนาบัตร ข้อมูลสถานศึกษา และข้อมูลสุขภาพ ควรแจ้งวัตถุประสงค์ เก็บเท่าที่จำเป็น และกำหนดว่าเก็บนานแค่ไหน ดูแนวทางในคู่มือ PDPA กับข้อมูลลูกจ้างและงาน HR
สัญญาณที่การฝึกงานเริ่มกลายเป็นการจ้าง ถ้าพบหลายข้อ ควรทบทวนโครงการ
- นักศึกษาทำงานแทนตำแหน่งที่ว่างหรือที่พนักงานลาออก
- ไม่มีแผนการเรียนรู้ หรือมีแต่ไม่ได้ใช้
- ทำงานเต็มเวลาหรือล่วงเวลาเหมือนพนักงาน
- มีเป้าหมายยอดงานหรือยอดขายแบบพนักงาน
- ได้เงินสม่ำเสมอระดับใกล้ค่าจ้าง
- ฝึกต่อเนื่องเกินช่วงของสถานศึกษา หรือยังทำต่อหลังพ้นสถานะนักศึกษาโดยไม่มีสัญญาใหม่
- ไม่มีผู้ควบคุมที่ทำหน้าที่สอนจริง
เรื่องการใช้แรงงานจากบริษัทภายนอกหรือผู้รับเหมา อยู่ในคู่มืออื่น ดู การใช้พนักงานที่จ้างผ่านบริษัทภายนอกและแรงงานรับเหมาช่วง และเรื่องกติกาของที่ทำงานที่ใช้กับผู้ทำงานในบริษัท ดูบทความ ข้อบังคับเกี่ยวกับการทำงาน
7. นักศึกษาอายุไม่ถึง 18 ปี
กฎหมายแรงงานมีข้อกำหนดพิเศษสำหรับลูกจ้างที่เป็นเด็กและเยาวชน เช่น ประเภทงานและเวลาที่อาจถูกจำกัด ก่อนรับนักศึกษาที่อายุน้อย เช่น นักเรียนอาชีวศึกษา ควรตรวจข้อกำหนดเหล่านั้นและคุยกับสถานศึกษาให้ชัดว่างานแบบใดและเวลาเท่าไรที่ทำได้ คู่มือนี้ไม่ได้ระบุอายุหรือจำนวนชั่วโมงเฉพาะ เพราะรายละเอียดต้องตรวจจากตัวบทและประกาศที่ใช้อยู่ในวันที่รับ ข้อมูลทั่วไปดูได้ที่กระทรวงแรงงาน ควรขอความเห็นที่ปรึกษากฎหมายก่อนรับรายใดรายหนึ่งที่ยังไม่บรรลุนิติภาวะ และควรได้รับความยินยอมจากผู้ปกครองตามที่สถานศึกษากำหนด
8. นักศึกษาต่างชาติ
นักศึกษาต่างชาติที่มาฝึกงานในไทยต้องมีสถานะเข้าเมืองและเอกสารอนุญาตที่ถูกต้องสำหรับกิจกรรมนั้น การทำงานของคนต่างด้าว แม้ในรูปแบบฝึกงานหรือไม่มีค่าตอบแทน อาจเข้าข่ายต้องมีใบอนุญาตทำงาน บริษัทและนักศึกษาจึงควรสอบถามกรมการจัดหางาน ที่ เว็บไซต์กรมการจัดหางาน และสำนักงานตรวจคนเข้าเมือง ที่ เว็บไซต์สำนักงานตรวจคนเข้าเมือง ก่อนให้เริ่มทำกิจกรรมใด ๆ บริษัทที่ใช้คนต่างชาติโดยไม่มีเอกสารที่ถูกต้องอาจต้องรับผลทางกฎหมาย กติกาและเงื่อนไขอาจเปลี่ยน ข้อมูล ณ วันที่ 21 พฤศจิกายน 2569 ดูเพิ่มที่ คู่มือใบอนุญาตทำงานสำหรับฝ่ายบุคคล
9. จบฝึกงานแล้ว: คืนทรัพย์สิน และถ้าจะรับเป็นพนักงาน
เมื่อจบฝึกงาน ทำรายการส่งคืนบัตร อุปกรณ์ บัญชีผู้ใช้ และข้อมูล ปิดสิทธิเข้าระบบ ทำแบบประเมิน และออกหนังสือรับรองตามที่สถานศึกษาต้องการ
ถ้าจะรับเป็นพนักงานหลังจบการศึกษา
- ทำสัญญาจ้างฉบับใหม่แยกจากข้อตกลงฝึกงาน ระบุตำแหน่ง ค่าจ้าง วันเริ่ม และระยะทดลองงานถ้ามี
- ตรวจว่าอายุครบเกณฑ์ที่กฎหมายแรงงานกำหนดและเอกสารที่ต้องใช้ครบ
- ไม่นับระยะฝึกงานเป็นอายุงานเว้นแต่ตกลงไว้ชัด และเขียนไว้ในสัญญา
- ถ้าเคยพูดว่า "จบแล้วมีงานให้" ให้ทบทวนว่าตั้งใจผูกพันหรือไม่ แล้วเขียนให้ตรงความตั้งใจ อย่าปล่อยเป็นคำสัญญาลอย ๆ
- ให้นักศึกษารับทราบข้อบังคับเกี่ยวกับการทำงานของบริษัท
10. รายการเอกสารและตรวจสอบก่อนรับนักศึกษา
- หนังสือหรือข้อตกลงกับสถานศึกษา และแบบฟอร์มของสถานศึกษา
- ตรวจอายุ และถ้าอายุไม่ถึง 18 ปี ตรวจกฎเฉพาะและความยินยอมของผู้ปกครอง
- ตรวจสถานะเข้าเมืองและใบอนุญาต ถ้าเป็นนักศึกษาต่างชาติ
- แผนการเรียนรู้และงานที่จะมอบหมาย
- ชื่อผู้ควบคุมและบันทึกการสอนรายสัปดาห์
- ข้อตกลงฝึกงานกับนักศึกษา: เวลา ค่าตอบแทน ความลับ ผลงาน
- ความคุ้มครองกรณีอุบัติเหตุ
- บันทึกการแนะนำความปลอดภัยที่นักศึกษาลงชื่อ
- ประกาศความเป็นส่วนตัวและขอบเขตข้อมูลที่เก็บ
- แบบประเมินผลและหนังสือรับรอง
- รายการส่งคืนทรัพย์สินและข้อมูลเมื่อจบ
- แผนตรวจเป็นระยะว่าการฝึกไม่เลื่อนไปเป็นการทำงานประจำ
ตัวอย่างสมมติ
ตัวอย่างนี้เป็นกรณีสมมติเพื่อประกอบการอธิบาย ไม่ใช่เหตุการณ์จริง และตัวเลขเป็นเพียงตัวอย่าง
บริษัทแห่งหนึ่งรับนักศึกษา 2 คนฝึกงาน 3 เดือน ตามหนังสือจากมหาวิทยาลัย แผนกบัญชีมีพนักงานลาออกเมื่อเดือนก่อน หัวหน้าจึงให้นักศึกษาทำงานคีย์ข้อมูลทุกวัน วันละ 8 ชั่วโมง ตั้งเป้าจำนวนเอกสารต่อวัน และจ่ายเงินให้ 350 บาทต่อวัน (ตัวเลขสมมติ) ครบ 3 เดือนแล้วขอให้ทำต่ออีก 2 เดือนโดยไม่มีหนังสือใหม่จากสถานศึกษา
ข้อเท็จจริงนี้มีหลายสัญญาณ คืองานแทนตำแหน่งที่ว่าง ไม่มีแผนการเรียนรู้ เวลาเต็ม มีเป้างาน เงินจ่ายรายวัน และทำต่อเกินช่วงของสถานศึกษา ความสัมพันธ์ในช่วงที่เลยหลักสูตรนี้อาจถูกมองเป็นการจ้างแรงงาน แม้บริษัทเรียกว่าฝึกงาน ทางที่ดีกว่าคือกลับไปทำแผนการเรียนรู้ ให้นักศึกษาหมุนไปเรียนรู้หลายงาน ลดเวลาและเลิกกำหนดเป้า และถ้าต้องการคนทำงานต่อ ให้ทำสัญญาจ้างหลังนักศึกษาจบการศึกษา
อย่าเข้าใจผิด
| ความเข้าใจผิด | ความจริง |
|---|---|
| เรียกว่า "เด็กฝึกงาน" แล้วไม่ต้องทำสัญญาหรือไม่มีความสัมพันธ์ทางกฎหมาย | ชื่อไม่ตัดสิน ต้องดูข้อเท็จจริงการทำงานจริง และควรมีเอกสารที่เหมาะสม |
| ไม่จ่ายเงิน = ไม่ใช่ลูกจ้าง | ค่าตอบแทนเป็นข้อเท็จจริงหนึ่ง ไม่ใช่ข้อเดียว การทำงานประจำแทนพนักงานโดยไม่มีการเรียนรู้ก็เป็นสัญญาณ |
| มีหนังสือจากสถานศึกษาแล้วพอ | ยังต้องมีข้อตกลงรายละเอียด ความปลอดภัย ความลับ ข้อมูลส่วนบุคคล และการประเมิน |
| รับเด็กที่อายุน้อยได้ เพราะเป็นการเรียน | ข้อกำหนดพิเศษสำหรับผู้ใช้แรงงานอายุน้อยอาจยังเกี่ยวข้อง ต้องตรวจก่อน |
| นักศึกษาต่างชาติฝึกงานโดยไม่ได้เงิน ไม่ต้องมีใบอนุญาต | ต้องสอบถามหน่วยงานก่อน เพราะอาจเข้าข่ายการทำงาน |
| ฝึกงานต่อได้เรื่อย ๆ ถ้านักศึกษาไม่ขัดข้อง | เมื่อพ้นช่วงของหลักสูตร ความสัมพันธ์ควรเปลี่ยนเป็นสัญญาใหม่ที่เหมาะสม |
ขอบเขตของคู่มือนี้ คู่มือนี้เป็นข้อมูลทั่วไปว่าด้วยการรับนักศึกษาฝึกงานในบริษัทเอกชน ไม่ครอบคลุมการฝึกงานในหน่วยงานราชการ โครงการเฉพาะของสถานศึกษาหรือรัฐ ภาษีและประกันสังคม หรือรายละเอียดของกฎหมายแรงงานสำหรับผู้เยาว์และคนต่างชาติ ซึ่งอาจเปลี่ยนแปลง ข้อมูล ณ วันที่ 21 พฤศจิกายน 2569
อ่านเพิ่มเติม
- การใช้พนักงานที่จ้างผ่านบริษัทภายนอกและแรงงานรับเหมาช่วง — แรงงานที่ไม่ได้จ้างตรง
- PDPA กับข้อมูลลูกจ้างและงาน HR — ประกาศความเป็นส่วนตัวและข้อมูลของคนทำงาน
- ข้อบังคับเกี่ยวกับการทำงาน: บริษัทขนาดไหนต้องมี — กติกาของที่ทำงาน
- ใบอนุญาตทำงานสำหรับฝ่ายบุคคล — เมื่อผู้ทำงานเป็นคนต่างชาติ
ฝึกงานที่ถูกต้องคือมีเอกสารครบและมีการเรียนรู้จริง ถ้าหน้างานเป็นการทำงานประจำเพื่อเงินตามคำสั่งของบริษัท ป้ายว่าฝึกงานไม่ช่วยให้ความสัมพันธ์นั้นไม่เป็นการจ้าง
เราช่วยร่างข้อตกลงฝึกงาน แบบฟอร์มรับทราบความปลอดภัยและความลับ ประกาศความเป็นส่วนตัว สัญญาจ้างเมื่อรับนักศึกษาเป็นพนักงาน และตรวจว่าโครงการฝึกงานของบริษัทใกล้เข้าลักษณะการจ้างหรือไม่ เราไม่ใช่นักบัญชี จึงไม่ตรวจภาษีหรือประกันสังคม ไม่ใช่บริษัทประกัน และไม่รับรองผลของการตีความ ค่าบริการขึ้นอยู่กับขั้นของเรื่องและงานที่ต้องทำ ส่งเอกสารให้เราดูก่อน เราจะแจ้งขอบเขตงานและค่าบริการเป็นลายลักษณ์อักษรก่อนเริ่มงาน ปรึกษาเบื้องต้น โทร 092-254-2045 หรือ ส่งรายละเอียดให้เรา ดูเพิ่มเติมที่ เอกสารด้านทรัพยากรบุคคล และ การปฏิบัติตามกฎหมายแรงงาน
คู่มือนี้เผยแพร่โดย สำนักงานกฎหมายสุวรรณวรา ลอว์เฟิร์ม — สำนักงานกฎหมายในจังหวัดขอนแก่น ก่อตั้งเมื่อปี 1986 เป็นข้อมูลทั่วไปเท่านั้น ไม่ใช่คำแนะนำทางกฎหมายสำหรับเรื่องใดเรื่องหนึ่งโดยเฉพาะ

