คำตอบหลัก
ถ้าอยากให้พนักงานสำคัญได้ผลตอบแทนที่ขึ้นลงตามมูลค่าบริษัท แต่ไม่ต้องการโอนหุ้นจริง วิธีที่ใช้กันคือแผน Phantom Shares หรือ SAR (Stock Appreciation Right) แผนเหล่านี้เป็น สัญญาจ่ายเงินสด ที่ใช้มูลค่าหุ้นเป็นตัวคำนวณ พนักงานไม่ได้ถือหุ้น จึงไม่มีชื่อในทะเบียนผู้ถือหุ้น ไม่มีสิทธิออกเสียง และไม่มีสิทธิรับเงินปันผลในฐานะผู้ถือหุ้น
แผนจะใช้ได้จริงก็ต่อเมื่อสัญญาตอบห้าเรื่องให้ครบ คือ สูตรคำนวณเงิน วิธีประเมินมูลค่าหุ้น เงื่อนไขที่ทำให้ได้สิทธิ จังหวะที่บริษัทต้องจ่าย และผลเมื่อพนักงานออกจากบริษัทหรือบริษัทถูกขาย เรื่องที่ไม่ได้เขียนไว้เป็นต้นเหตุของข้อพิพาทเกือบทั้งหมด เพราะพนักงานมักเข้าใจว่าตนเป็น "เจ้าของส่วนหนึ่ง" ขณะที่บริษัทเข้าใจว่าเป็นเพียงโบนัสแบบหนึ่ง
หน้านี้พูดเฉพาะแผนที่จ่ายเป็นเงินสด หากต้องการดูแผนที่พนักงานได้หุ้นจริง RSU หรือสิทธิซื้อหุ้น ดู สิทธิซื้อหุ้นของพนักงานและ RSU ในประเทศไทย ซึ่งอธิบายภาษี ระบบเงินเดือน และข้อจำกัดของหุ้นบริษัทจำกัดไว้แล้ว หน้านี้จึงไม่ทำซ้ำ
ใครควรอ่านส่วนไหน
| สถานการณ์ของคุณ | ส่วนที่ควรอ่าน |
|---|---|
| กำลังวางแผน ยังไม่เคยให้สิทธิใคร | ข้อ 1 ถึง 4 เพื่อเลือกแบบแผนและสูตร แล้วอ่านเช็กลิสต์ท้ายบทความ |
| กำลังเจรจา มีพนักงานขอรับสิทธิหรือมีร่างสัญญาแล้ว | ข้อ 3 ถึง 8 โดยเฉพาะตารางผู้ลาออกและเงินเมื่อขายกิจการ |
| ทำไปแล้ว ให้สิทธิไปแล้ว แต่สัญญาไม่ชัด หรือมีคนลาออกหรือบริษัทกำลังจะขาย | ข้อ 4, 6, 7 และ 8 แล้วดูหัวข้อ "ตัวอย่างสมมติ" |
1. Phantom Shares ต่างจากหุ้นจริงอย่างไร
หุ้นจริงทำให้ผู้ถือเป็นผู้ถือหุ้นของบริษัท Phantom Shares ไม่ทำเช่นนั้น พนักงานมีเพียงสิทธิเรียกร้องเงินจากบริษัทตามสัญญา
| เรื่อง | หุ้นจริง | Phantom Shares / SAR |
|---|---|---|
| ความเป็นเจ้าของ | เป็นผู้ถือหุ้น มีชื่อในทะเบียน | ไม่เป็นผู้ถือหุ้น เป็นผู้ได้รับสิทธิตามสัญญา |
| สิทธิออกเสียงในที่ประชุมผู้ถือหุ้น | มี | ไม่มี |
| เงินปันผล | ได้ตามมติที่ประชุมผู้ถือหุ้น | ไม่ได้ในฐานะผู้ถือหุ้น จะมีเงินเทียบเท่าเงินปันผลได้ก็ต่อเมื่อสัญญาเขียนไว้ |
| สิทธิตรวจสอบและสิทธิของผู้ถือหุ้นตามกฎหมายบริษัท | มี | ไม่มี ได้เท่าที่สัญญาและกฎหมายอื่นให้ |
| ผู้ที่ต้องจ่าย | ไม่มีใครต้อง "จ่าย" ผู้ถือหุ้นจะได้เมื่อมีกำไรแบ่งหรือเมื่อขายหุ้น | บริษัทเป็นลูกหนี้ ต้องหาเงินสดมาจ่าย |
| การแก้โครงสร้างบริษัท | ต้องทำตามขั้นตอนกฎหมายบริษัท | ไม่กระทบทะเบียนผู้ถือหุ้น |
เรื่องเงินปันผล ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1201 กำหนดว่าการประกาศอนุญาตเงินปันผลต้องทำโดยมติที่ประชุมใหญ่ และเงินปันผลจ่ายแก่ผู้ถือหุ้น พนักงานที่ถือเพียง Phantom Shares จึงไม่มีสิทธิรับเงินปันผลตามบทบัญญัตินี้ ถ้าบริษัทอยากให้ได้เงินเทียบเท่า ต้องเขียนเป็นสิทธิตามสัญญา และควรเขียนให้ชัดว่าจ่ายเมื่อบริษัทจ่ายเงินปันผลจริงเท่านั้น
ถ้าต้องการให้พนักงานเข้าไปเป็นผู้ถือหุ้นจริง เช่น เพื่อแบ่งอำนาจหรือสิทธิตามหุ้น ต้องไปทางหุ้นจริง ดู สิทธิของผู้ถือหุ้นส่วนน้อย ว่าสิทธิเหล่านั้นหมายถึงอะไร
2. เลือก Phantom Shares หรือ SAR
สองแบบนี้ต่างกันที่สิ่งที่นำมาคูณ
- Phantom Shares (มูลค่าเต็ม): พนักงานได้จำนวนหุ้นสมมติ เมื่อถึงเวลาจ่าย บริษัทจ่ายเท่ากับมูลค่าต่อหุ้นคูณจำนวนหุ้นสมมติ พนักงานได้เงินแม้มูลค่าหุ้นไม่เพิ่มจากวันที่ให้สิทธิ
- SAR (เฉพาะส่วนเพิ่ม): กำหนดราคาฐานตอนให้สิทธิ เมื่อถึงเวลาจ่าย บริษัทจ่ายเท่ากับส่วนต่างระหว่างมูลค่าต่อหุ้นขณะนั้นกับราคาฐาน คูณจำนวนหน่วย ถ้ามูลค่าไม่เพิ่ม ก็ไม่มีเงินจ่าย
| เรื่อง | Phantom Shares | SAR |
|---|---|---|
| จ่ายเมื่อมูลค่าหุ้นเท่าเดิม | จ่าย | ไม่จ่าย |
| ต้นทุนของบริษัท | สูงกว่า ผูกกับมูลค่าเต็ม | ต่ำกว่า จ่ายเฉพาะส่วนที่เพิ่ม |
| ความรู้สึกของพนักงาน | คล้ายโบนัสที่ผูกกับมูลค่า | คล้ายสิทธิซื้อหุ้นที่ไม่ต้องควักเงินซื้อ |
| เหมาะกับ | ต้องการรักษาคนและให้ผลตอบแทนที่แน่นอนกว่า | ต้องการให้พนักงานแบ่งปันเฉพาะการเติบโตที่เกิดหลังเริ่มแผน |
ชื่อเรียกไม่ผูกมัดอะไร ศาลหรือคู่สัญญาจะดูที่สูตรและเงื่อนไขที่เขียนไว้จริง ควรเลือกแบบก่อน แล้วค่อยเขียนสูตรให้ตรงกับแบบนั้น
3. สูตรคำนวณเงินควรเขียนอย่างไร
สัญญาควรให้คนที่ไม่ได้ร่วมเจรจาอ่านแล้วคำนวณเลขได้ตรงกันโดยไม่ต้องถามใคร องค์ประกอบที่ควรมี
| องค์ประกอบ | ต้องกำหนดอะไร |
|---|---|
| จำนวนหน่วย | จำนวนหุ้นสมมติหรือหน่วย SAR ที่ให้ และวันที่ให้สิทธิ |
| ราคาฐาน (เฉพาะ SAR) | มูลค่าต่อหุ้น ณ วันให้สิทธิ และวิธีได้มา |
| มูลค่าต่อหุ้น ณ วันจ่าย | ใช้วิธีประเมินใด ตามข้อ 4 |
| ฐานจำนวนหุ้นทั้งหมด | นับหุ้นที่ออกแล้วเท่านั้น หรือนับรวมหุ้นที่เตรียมออก เพราะมีผลต่อมูลค่าต่อหุ้น |
| เพดานเงิน | มีเพดานต่อคนหรือต่อแผนหรือไม่ เพื่อไม่ให้ภาระจ่ายเกินกำลังบริษัท |
| การปรับ | ถ้าบริษัทเพิ่มทุน แตกหุ้น รวมหุ้น หรือมีหุ้นใหม่ ตัวเลขของพนักงานปรับอย่างไร |
| รอบจ่าย | จ่ายครั้งเดียวหรือแบ่งจ่าย ตามข้อ 6 |
จุดที่พลาดบ่อยคือการเขียนว่า "ได้ร้อยละ 2 ของบริษัท" โดยไม่บอกว่าเป็นร้อยละของอะไร ณ วันไหน ก่อนหรือหลังหักหนี้ และหุ้นที่ผู้ลงทุนใหม่ได้ภายหลังทำให้ร้อยละเปลี่ยนหรือไม่ ควรใช้จำนวนหน่วยที่แน่นอน และเขียนสูตรปรับเมื่อโครงสร้างทุนเปลี่ยน
4. บริษัทไม่จดทะเบียน ใครกำหนดมูลค่าหุ้นและอย่างไร
บริษัทที่ไม่ได้อยู่ในตลาดหลักทรัพย์ไม่มีราคาซื้อขายรายวัน จึงต้องกำหนดวิธีประเมินล่วงหน้า ตัวเลือกที่ใช้กัน
| วิธี | ข้อดี | ข้อควรระวัง |
|---|---|---|
| สูตรคงที่ เช่น กำไรหรือรายได้ย้อนหลังคูณตัวคูณที่ตกลงกัน | คำนวณเองได้ ไม่ต้องจ้างผู้ประเมิน | ตัวคูณต้องสมเหตุสมผลกับธุรกิจ และต้องบอกว่าใช้งบการเงินปีใด ก่อนหรือหลังรายการพิเศษ |
| ราคาจากรอบระดมทุนหรือการซื้อขายหุ้นจริงล่าสุด | อิงตลาดจริง | อาจไม่มีรอบใหม่เป็นปี ๆ ต้องมีวิธีสำรอง |
| ผู้ประเมินอิสระ | ลดข้อโต้แย้งเรื่องความเป็นกลาง | มีค่าใช้จ่าย ต้องกำหนดว่าใครเลือก ใครออกค่าใช้จ่าย และตัวเลขผูกพันหรือไม่ |
| มติกรรมการหรือที่ประชุมผู้ถือหุ้น | เร็ว | พนักงานอาจมองว่าฝ่ายจัดการกำหนดตัวเลขเข้าข้างตนเอง ควรมีช่องโต้แย้ง |
ไม่ว่าเลือกวิธีใด ควรเขียนให้ครบสามอย่าง คือ ใครประเมิน ประเมินเมื่อใด (เช่น ทุกสิ้นปี หรือเมื่อเกิดเหตุจ่ายเท่านั้น) และถ้าพนักงานไม่เห็นด้วยทำอย่างไร เช่น ให้ผู้ประเมินอิสระคนที่สองตรวจ ตัวเลขของพนักงานที่ขอตรวจต้องมีสิทธิเห็นข้อมูลที่จำเป็นเท่าที่ไม่เปิดความลับธุรกิจเกินสมควร และควรมีข้อตกลงเรื่องการรักษาความลับกำกับ
สูตรประเมินควรสอดคล้องกับวิธีที่บริษัทใช้กับผู้ถือหุ้นด้วย เช่น ข้อตกลงซื้อคืนหุ้นระหว่างผู้ถือหุ้น เพื่อไม่ให้พนักงานได้ตัวเลขต่างจากผู้ถือหุ้นโดยไม่มีเหตุผล
5. เงื่อนไขได้รับสิทธิ (vesting) ควรกำหนดอย่างไร
สิทธิที่ให้ไปแล้วไม่ได้แปลว่าได้เงินทันที สัญญามักผูกเงินไว้กับเงื่อนไข ซึ่งตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 182 คือข้อความที่ทำให้นิติกรรมเป็นผลหรือสิ้นผลเมื่อมีเหตุการณ์อันไม่แน่นอนว่าจะเกิดหรือไม่ในอนาคต ชนิดเงื่อนไขที่พบ
- ตามระยะเวลาทำงาน: ทยอยได้สิทธิตามปี เช่น ทุกปีเป็นสัดส่วนเท่า ๆ กัน และอาจมีช่วงแรกที่ยังไม่ได้เลย (cliff) กำหนดตามที่ตกลง
- ตามผลงานหรือเป้าหมายบริษัท: เช่น รายได้ กำไร หรือการปิดดีลสำคัญ ต้องนิยามตัวชี้วัดและแหล่งตัวเลขให้ตรวจสอบได้
- ตามเหตุการณ์: ได้สิทธิเมื่อบริษัทถูกขายหรือเข้าตลาดหลักทรัพย์ ซึ่งหมายความว่าถ้าไม่เกิดเหตุการณ์นั้น พนักงานอาจไม่ได้เงินเลย ควรบอกพนักงานให้ชัดตั้งแต่ต้น
- แบบผสม: ต้องทำงานครบเวลา และเหตุการณ์ต้องเกิดด้วย
อีกสามจุดที่ควรเขียน คือ ระหว่างรอ ถ้าพนักงานถูกย้ายตำแหน่งหรือเปลี่ยนนายจ้างในกลุ่มบริษัท เวลานับต่อหรือไม่ การลาเกินกำหนดเช่นลาคลอดหรือลาป่วยนานนับเป็นเวลาทำงานหรือไม่ และบริษัทขอเลื่อนหรือแก้เงื่อนไขเองฝ่ายเดียวได้หรือไม่ (ถ้าให้ได้ ควรจำกัดกรอบ ไม่ใช่ให้เด็ดขาด)
6. บริษัทต้องจ่ายเมื่อใด และเงินมาจากไหน
ต่างจากหุ้นจริง ภาระจ่ายอยู่ที่บริษัท จึงต้องคิดเรื่องกระแสเงินสดตั้งแต่ก่อนให้สิทธิ
| จังหวะจ่าย | ข้อดี | ข้อควรระวัง |
|---|---|---|
| วันที่กำหนดแน่นอน เช่น ปีที่ 3 หรือ 5 | พนักงานวางแผนได้ | บริษัทต้องมีเงินสดตามวัน ถ้ามูลค่าหุ้นพุ่งอาจจ่ายหนัก |
| เมื่อบริษัทถูกขายหรือเข้าตลาด | เงินมาจากดีลเอง | ไม่แน่ว่าจะเกิดเมื่อใดหรือเกิดไหม |
| เมื่อพนักงานออกจากงาน | ตัดความผูกพันได้ | ต้องมีสูตรตามข้อ 7 |
| แบ่งจ่ายเป็นงวด | ลดแรงกดดันกระแสเงินสด | ต้องกำหนดว่าถ้าลาออกกลางงวดแล้วงวดที่เหลือเป็นอย่างไร |
ควรกำหนดเพดานรวมของแผน กันเงินสำรองหรือประมาณการหนี้สินตามคำแนะนำของนักบัญชี และเขียนว่าถ้าบริษัทมีเงินไม่พอ จะเลื่อนจ่ายหรือแบ่งจ่ายได้อย่างไรและมีดอกเบี้ยหรือไม่ มิฉะนั้นพนักงานจะมีสิทธิตามสัญญาแต่ไม่มีวิธีทวงที่ชัดเจน
7. เมื่อพนักงานลาออกหรือถูกเลิกจ้าง สิทธิเป็นอย่างไร
เรื่องนี้ต้องเขียนเป็นตาราง ไม่เช่นนั้นจะเถียงกันทุกครั้ง นิยามที่พบบ่อยคือ ผู้ออกโดยสุจริต (good leaver) และ ผู้ออกเพราะความผิด (bad leaver) ตัวอย่างการจัดกลุ่ม ซึ่งปรับได้ตามที่ตกลง
| เหตุที่ออก | ส่วนที่ครบเงื่อนไขแล้ว | ส่วนที่ยังไม่ครบ |
|---|---|---|
| ครบเกษียณ เจ็บป่วยจนทำงานต่อไม่ได้ หรือบริษัทเลิกจ้างโดยไม่มีความผิดของพนักงาน | คงไว้หรือให้บริษัทซื้อคืนตามสูตร | สิ้นไป หรือให้ได้ตามสัดส่วนเวลาที่ทำงาน แล้วแต่ตกลง |
| ลาออกเอง | คงไว้ ให้บริษัทซื้อคืน หรือลดตามสูตรที่ตกลง | สิ้นไป |
| ถูกเลิกจ้างเพราะทำผิดร้ายแรงหรือผิดสัญญาสำคัญ เช่น ทุจริต เปิดเผยความลับ | ริบหรือลดมาก หากสัญญากำหนดไว้ชัดและมีเหตุตามนิยาม | สิ้นไป |
| ย้ายไปทำงานกับคู่แข่ง | ขึ้นอยู่กับข้อตกลงห้ามแข่งขันที่ทำไว้ | สิ้นไป |
สิ่งที่ควรเขียนให้ชัด
- นิยามเหตุที่ออก แต่ละกลุ่ม และใครเป็นผู้วินิจฉัย ถ้าบริษัทอ้างว่าเป็นความผิด ต้องมีเหตุที่ตรวจสอบได้ ไม่ใช่ดุลพินิจลอย ๆ
- ช่วงเวลาให้ใช้สิทธิหรือให้บริษัทจ่าย หลังพนักงานออก เช่น จ่ายภายในกี่วัน หรือรอจนถึงวันจ่ายเดิม
- การริบ ควรเขียนให้พอเหมาะกับความผิด ข้อตกลงที่ริบทั้งหมดไม่ว่าเหตุใดอาจถูกโต้แย้งว่าเกินส่วนหรือไม่เป็นธรรม ศาลอาจใช้ดุลพินิจพิจารณาตามข้อเท็จจริง จึงควรให้ทนายตรวจข้อนี้ก่อนใช้
- ความสัมพันธ์กับกฎหมายแรงงาน ถ้าเงินตามแผนมีลักษณะเหมือนค่าจ้างหรือสิ่งตอบแทนการทำงาน อาจมีผลต่อการคำนวณค่าชดเชยหรือสิทธิอื่น ขึ้นอยู่กับข้อเท็จจริงและวิธีเขียนสัญญา ควรปรึกษาก่อนกำหนดถ้อยคำ และดู โบนัสประจำปีกับโบนัสตามผลงาน ประกอบ
- ข้อห้ามแข่งขัน ห้ามชวนลูกค้าหรือพนักงาน ถ้าจะผูกกับแผน ต้องเขียนแยกและสมเหตุสมผล ดู ข้อห้ามแข่งขันหลังลาออก
8. บริษัทถูกขายหรือเปลี่ยนผู้ควบคุม พนักงานได้เงินอย่างไร
ถ้าไม่เขียนเรื่องนี้ ผู้ซื้ออาจซื้อหุ้นหรือซื้อทรัพย์สินโดยไม่รับภาระแผนต่อ และพนักงานอาจไม่ได้อะไร ข้อตกลงที่ควรมี
| เรื่อง | ต้องกำหนด |
|---|---|
| เหตุการณ์ที่ถือเป็นการเปลี่ยนการควบคุม | ขายหุ้นเกินสัดส่วนที่กำหนด ควบรวม ขายสินทรัพย์สำคัญ หรือเข้าตลาด |
| มูลค่าที่ใช้คำนวณ | ราคาขายจริงต่อหุ้น โดยหักค่าธรรมเนียมดีลและภาระตามที่ตกลง หรือมูลค่าจากการประเมิน |
| เวลาจ่าย | จ่ายพร้อมผู้ถือหุ้น หรือจ่ายตามส่วนที่ผู้ซื้อจ่ายจริง รวมทั้งเงินที่ผู้ซื้อกันไว้ (escrow หรือ holdback) |
| การเร่งสิทธิ (acceleration) | ส่วนที่ยังไม่ครบเงื่อนไขได้ทันทีหรือไม่ ทั้งหมดหรือบางส่วน และถ้าพนักงานถูกเลิกจ้างหลังดีลสั้น ๆ ได้อย่างไร |
| ผู้ซื้อรับแผนต่อ | ถ้าไม่เร่งสิทธิ ผู้ซื้อหรือบริษัทต้องรับภาระต่อ หรือจ่ายออกพร้อมดีลก่อน |
| ข้อมูลที่พนักงานได้เห็น | แจ้งตัวเลขที่ใช้คำนวณเมื่อมีดีล เท่าที่ไม่ฝ่าฝืนข้อตกลงรักษาความลับกับผู้ซื้อ |
ผู้ซื้อมักตรวจแผนแบบนี้ในช่วงตรวจสอบกิจการ (due diligence) เพราะเป็นหนี้สินที่ยังไม่ปรากฏในทะเบียนผู้ถือหุ้น แผนที่เขียนคลุมเครืออาจทำให้ราคาถูกต่อรองลงหรือเลื่อนปิดดีล ดูภาพรวมได้ที่ ซื้อหุ้นกับซื้อทรัพย์สินเมื่อซื้อกิจการ
9. เรื่องภาษีและบัญชี ควรให้ใครตรวจ
เงินที่จ่ายตามแผนมีผลทั้งฝั่งพนักงานและฝั่งบริษัท เช่น ภาษีเงินได้ของพนักงาน การหักภาษี ณ ที่จ่ายและการนำส่ง เงินสมทบประกันสังคม และการบันทึกบัญชีเป็นหนี้สินหรือค่าใช้จ่ายของบริษัทตามมาตรฐานบัญชี สำนักงานเราไม่ให้อัตราภาษีหรือยืนยันผลทางภาษี เรื่องเหล่านี้ให้ นักบัญชีหรือผู้สอบบัญชีของบริษัทตรวจ ก่อนเริ่มแผน และควรให้ตรวจร่างสัญญาด้วย เพราะถ้อยคำบางแบบส่งผลต่อการจัดประเภทเงิน ข้อมูลเบื้องต้นมีที่ กรมสรรพากร
งานที่ทนายความทำร่วมกับฝ่ายบัญชีคือเขียนสัญญาให้ตรงกับที่นักบัญชีเห็นว่าต้องการ เช่น ระบุว่าบริษัทหักภาษี ณ ที่จ่ายจากเงินที่จ่ายตามกฎหมาย และให้ผู้รับเป็นผู้รับภาระภาษีของตน
เช็กลิสต์ก่อนออกแผน
- เลือกแบบแผน (Phantom Shares หรือ SAR) และเหตุผลที่ไม่ใช้หุ้นจริง
- ระบุชื่อผู้ได้รับสิทธิ จำนวนหน่วย วันให้สิทธิ และราคาฐาน (ถ้าเป็น SAR)
- เขียนสูตรคำนวณเงินพร้อมเพดานต่อคนและต่อแผน
- กำหนดวิธีประเมินมูลค่าหุ้น ผู้ประเมิน ความถี่ และช่องทางโต้แย้ง
- เขียนเงื่อนไขได้รับสิทธิ (เวลา ผลงาน เหตุการณ์) และผลเมื่อลาหรือย้ายตำแหน่ง
- นิยามกลุ่มผู้ออกโดยสุจริตและผู้ออกเพราะความผิด พร้อมผลของแต่ละกลุ่ม
- เขียนข้อตกลงเมื่อมีการเปลี่ยนการควบคุม การเร่งสิทธิ และการรับแผนต่อ
- เขียนว่าไม่ทำให้เป็นผู้ถือหุ้น ไม่มีสิทธิออกเสียง และไม่มีเงินปันผลในฐานะผู้ถือหุ้น เว้นแต่เขียนสิทธิเงินเพิ่มไว้
- กำหนดการปรับเมื่อมีเพิ่มทุน แตกหรือรวมหุ้น
- ให้นักบัญชีตรวจเรื่องภาษี หักภาษี ณ ที่จ่าย ประกันสังคม และการบันทึกหนี้สิน
- ให้กรรมการหรือผู้มีอำนาจลงนามอนุมัติแผน และเก็บสัญญาที่ลงนามของแต่ละคนพร้อมเอกสารสูตรที่แนบ
- ให้พนักงานได้อ่านและถามก่อนลงนาม และเก็บหลักฐานว่าได้รับสัญญาแล้ว
ตัวอย่างสมมติ: พนักงานคนสำคัญขอให้ "ถือหุ้นร้อยละ 3"
ตัวอย่างนี้ไม่ใช่คดีจริง ชื่อและตัวเลขเป็นการสมมติเพื่ออธิบายเท่านั้น
บริษัทแห่งหนึ่งมีผู้ถือหุ้นสองคนและไม่จดทะเบียนในตลาดหลักทรัพย์ ผู้จัดการฝ่ายขายขอ "หุ้นร้อยละ 3" ผู้ถือหุ้นไม่อยากให้เพิ่มคนในทะเบียน จึงเสนอ Phantom Shares 3,000 หน่วย จากหุ้นทั้งหมดที่ออกแล้ว 100,000 หุ้น เขียนในสัญญาว่ามูลค่าต่อหุ้นคำนวณจากกำไรสุทธิเฉลี่ยสองปีล่าสุดคูณตัวคูณ 5 หารด้วยจำนวนหุ้นที่ออกแล้ว ณ วันจ่าย ได้สิทธิตามเวลาปีละหนึ่งในสามเป็นเวลาสามปี และจ่ายเมื่อครบปีที่ห้า หรือเมื่อมีการขายบริษัท แล้วแต่อย่างใดจะเกิดก่อน
สมมติว่าเมื่อครบปีที่ห้า กำไรสุทธิเฉลี่ยสองปีคือ 10 ล้านบาท ตามสูตรมูลค่าบริษัทคือ 50 ล้านบาท มูลค่าต่อหุ้นคือ 500 บาท เงินที่ต้องจ่ายคือ 3,000 คูณ 500 เท่ากับ 1.5 ล้านบาท (ตัวเลขทั้งหมดเป็นการสมมติ ไม่ใช่ข้อมูลของบริษัทจริง และยังไม่คิดภาษี)
สถานการณ์ที่ทำให้ต้องกลับมาดูสัญญา
- ลาออกปลายปีที่สอง: ได้สิทธิแล้วสองในสามของหน่วย ถ้าสัญญากำหนดว่าผู้ลาออกเองได้เฉพาะส่วนที่ครบเงื่อนไข จะได้ 2,000 หน่วยตามมูลค่า ณ วันจ่าย ไม่ใช่ ณ วันลาออก ถ้าไม่เขียนว่าใช้วันไหน ก็เถียงกันได้ ควรเขียนวันและวิธีไว้ชัด
- บริษัทถูกขายในปีที่สี่: ถ้าสัญญาไม่เขียนเรื่องเร่งสิทธิ ส่วนที่ยังไม่ครบเงื่อนไขอาจสิ้นไป และผู้ซื้ออาจไม่รับภาระ ถ้าเขียนว่าเร่งสิทธิเต็มจำนวนเมื่อขาย พนักงานได้เงินตามราคาขายจริงหักตามที่ตกลง
- พนักงานเห็นว่ามูลค่าต่ำไป: ถ้าสัญญามีช่องให้ผู้ประเมินอิสระตรวจ ก็ใช้ช่องนั้น ถ้าไม่มี ข้อพิพาทจะไปอยู่ที่ว่าตัวเลขที่ฝ่ายจัดการคำนวณถูกต้องหรือไม่ ซึ่งสัญญาควรตอบไว้ก่อน
บทเรียนจากตัวอย่างคือ "ร้อยละ 3" ไม่ได้บอกอะไรในตัวมันเอง สิ่งที่ผูกพันคือจำนวนหน่วย สูตร เงื่อนไข และผลเมื่อออกหรือขาย
อย่าเข้าใจผิด
- "Phantom Shares คือการให้หุ้นอีกแบบหนึ่ง" ไม่ใช่ พนักงานไม่ได้เป็นผู้ถือหุ้น เป็นเพียงผู้มีสิทธิตามสัญญาที่จะรับเงินสดตามสูตร จึงไม่มีสิทธิออกเสียงและไม่มีสิทธิรับเงินปันผลในฐานะผู้ถือหุ้น
- "ไม่ใช่หุ้นจริง จึงไม่ต้องเขียนสัญญาละเอียด" ตรงกันข้าม เพราะไม่มีทะเบียนผู้ถือหุ้นและกฎหมายบริษัทมาช่วยกำหนด ทุกอย่างอยู่ที่สัญญา ถ้าเขียนสั้นเกินไป เรื่องสูตร ผู้ลาออก และการขายบริษัทจะกลายเป็นข้อพิพาท
- "ใช้ชื่อว่าโบนัสแล้วบริษัทเปลี่ยนเงื่อนไขได้ตามใจ" ชื่อเรียกไม่กำหนดสิทธิ สิทธิที่ตกลงกันตามสัญญาแล้ว บริษัทจะเปลี่ยนฝ่ายเดียวไม่ได้เสมอไป ต้องดูว่าสัญญาเปิดช่องไว้หรือไม่
- "ลาออกแล้วสิทธิสิ้นทั้งหมดเสมอ" ไม่ใช่กฎตายตัว ส่วนที่ครบเงื่อนไขแล้วอาจคงไว้ ได้รับการซื้อคืน หรือถูกริบ ขึ้นอยู่กับสัญญา และการริบทั้งหมดอาจถูกโต้แย้ง ควรเขียนให้พอเหมาะกับเหตุ
- "บริษัทถูกขายแล้วพนักงานย่อมได้เงินตามสัดส่วนที่คุยกัน" การคุยด้วยวาจาไม่พอ ต้องมีสัญญาบอกว่าคำนวณจากอะไร จ่ายเมื่อใด และผู้ซื้อรับแผนหรือไม่
- "จ่ายเป็นเงินสดแล้วภาษีง่ายเหมือนโบนัส" ผลทางภาษีและบัญชีขึ้นกับข้อเท็จจริงและถ้อยคำ ให้นักบัญชีตรวจ ไม่ควรสรุปเอง
- "แผนนี้ใช้แทนการวางโครงสร้างผู้ถือหุ้นได้" ไม่ได้ ถ้าต้องการให้บุคคลมีส่วนในอำนาจควบคุมหรือสิทธิผู้ถือหุ้น ต้องใช้หุ้นจริงตามกฎหมายบริษัท
ขอบเขตของคู่มือนี้: พูดเฉพาะแผนจ่ายเงินสดที่อ้างอิงมูลค่าหุ้นของบริษัทไทยที่ไม่จดทะเบียนในตลาดหลักทรัพย์ ไม่ครอบคลุมหุ้นจริง RSU ของบริษัทแม่ต่างประเทศ บริษัทมหาชนจดทะเบียน หรือแผนของบริษัทที่มีข้อตกลงผู้ถือหุ้นหรือสัญญาร่วมทุนที่จำกัดการให้ผลตอบแทนแก่พนักงาน ซึ่งต้องตรวจเอกสารเหล่านั้นก่อน ข้อมูล ณ วันที่ 21 พฤศจิกายน 2569
อ่านเพิ่มเติม
- สิทธิซื้อหุ้นของพนักงานและ RSU ในประเทศไทย
- โบนัสประจำปีกับโบนัสตามผลงาน
- ข้อห้ามแข่งขันหลังลาออก
- สิทธิของผู้ถือหุ้นส่วนน้อย
- ซื้อหุ้นกับซื้อทรัพย์สินเมื่อซื้อกิจการ
Phantom Shares และ SAR ให้ผลตอบแทนตามมูลค่าหุ้นโดยไม่ทำให้พนักงานเป็นผู้ถือหุ้น แต่ทุกอย่างอยู่ที่สัญญา ต้องเขียนสูตร วิธีประเมินมูลค่า เงื่อนไข และผลเมื่อออกหรือขายบริษัทให้ชัดก่อนให้สิทธิ
เราช่วยบริษัทร่างแผนและสัญญาตอบแทนพนักงานที่อ้างอิงมูลค่าหุ้น ตรวจให้สอดคล้องกับสัญญาจ้าง ข้อตกลงผู้ถือหุ้น และขั้นตอนอนุมัติของบริษัท โดยแยกจากการให้หุ้นจริงและสิทธิความเป็นผู้ถือหุ้นให้ชัดเจน เราไม่ใช่นักบัญชีหรือที่ปรึกษาภาษี จึงไม่ให้ตัวเลขหรือยืนยันผลทางภาษี ส่วนนี้ให้นักบัญชีของบริษัทตรวจ และเราไม่สามารถรับรองผลของข้อพิพาทกับพนักงานหรือผู้ซื้อกิจการ ค่าบริการขึ้นอยู่กับขั้นของเรื่องและงานที่ต้องทำ ส่งเอกสารให้เราดูก่อน เราจะแจ้งขอบเขตงานและค่าบริการเป็นลายลักษณ์อักษรก่อนเริ่มงาน โทร 092-254-2045 หรือ ส่งรายละเอียดให้เรา ดูเพิ่มเติมที่ เอกสารด้านบุคคล และ งานเลขานุการบริษัท
คู่มือนี้เผยแพร่โดย สำนักงานกฎหมายสุวรรณวรา ลอว์เฟิร์ม — สำนักงานกฎหมายในจังหวัดขอนแก่น ก่อตั้งเมื่อปี 1986 เป็นข้อมูลทั่วไปเท่านั้น ไม่ใช่คำแนะนำทางกฎหมายสำหรับเรื่องใดเรื่องหนึ่งโดยเฉพาะ

