หนี้บัตรเครดิต เงินกู้ และหนี้ธุรกิจของคู่สมรส อีกฝ่ายต้องรับผิดหรือไม่

คำตอบหลัก

บทความนี้ตอบคำถามเดียว คือหนี้ที่คู่สมรสฝ่ายหนึ่งก่อไว้ อีกฝ่ายต้องรับผิดหรือไม่ และเจ้าหนี้เอื้อมไปถึงทรัพย์ส่วนไหน ส่วนการแบ่งบ้านที่ยังผ่อนธนาคารตอนหย่า ดูได้ในคู่มือบ้านที่ยังติดจำนอง และขั้นตอนเมื่อถูกฟ้องและถูกบังคับคดี ดูในคู่มือฝั่งลูกหนี้ ที่นี่เราไม่ซ้ำรายละเอียดเหล่านั้น

หลักกฎหมาย (ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์) มาตรา 1490 บัญญัติว่าหนี้ที่คู่สมรสเป็นลูกหนี้ร่วมกัน ให้รวมถึงหนี้ที่คู่สมรสฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งก่อขึ้นระหว่างสมรสในกรณีเหล่านี้ (1) หนี้เกี่ยวกับการจัดการบ้านเรือน การจัดหาสิ่งจำเป็นในครอบครัว การรักษาพยาบาลคนในครอบครัว และการศึกษาของบุตรตามสมควร (2) หนี้เกี่ยวกับสินสมรส (3) หนี้เกี่ยวกับการงานที่คู่สมรสทำร่วมกัน (4) หนี้ที่คู่สมรสอีกฝ่ายให้สัตยาบัน คือรับรองหรือยอมรับในภายหลัง มาตรา 1489 ให้ชำระหนี้ร่วมจากสินสมรสและสินส่วนตัวของทั้งสองฝ่าย ส่วนมาตรา 1488 กำหนดว่าหนี้ที่คู่สมรสฝ่ายหนึ่งต้องรับผิดเป็นส่วนตัว ให้ชำระด้วยสินส่วนตัวของฝ่ายนั้นก่อน เมื่อไม่พอจึงชำระด้วยสินสมรสที่เป็นส่วนของฝ่ายนั้น ดังนั้นหนี้ที่อยู่นอกรายการในมาตรา 1490 และอีกฝ่ายไม่ได้ลงนามหรือค้ำประกัน ย่อมเป็นหนี้ส่วนตัวของผู้ก่อ

มุมมองเชิงปฏิบัติของเรา การเป็นสามีภรรยากันไม่ได้ทำให้หนี้ทุกก้อนกลายเป็นหนี้ร่วม และการไม่ได้ลงชื่อก็ไม่ได้แปลว่าปลอดภัยเสมอไป ปัญหาจริงมักอยู่ที่ว่าเงินไปทางไหน และอีกฝ่ายเคยเซ็นอะไรไว้บ้าง ตรวจเอกสารก่อนเถียงเรื่องหลักการ

ตัวอย่างสมมติ: คุณวิรัชและคุณมณี จดทะเบียนสมรสและอยู่ที่อำเภอเมือง จังหวัดขอนแก่น คุณวิรัชสมัครบัตรเครดิตในชื่อตนเอง ค้างอยู่ 180,000 บาท กู้ซื้อรถกระบะที่ทั้งครอบครัวใช้ และกู้เงินเข้าร้านวัสดุก่อสร้างของตนเอง คุณมณีเซ็นหนังสือยินยอมในสัญญาซื้อรถ แต่ไม่ได้เซ็นอย่างอื่น เราจะกลับมาดูว่าหนี้แต่ละก้อนตกอยู่ที่ใคร

1. สี่คำถามที่ตัดสินเรื่องนี้

1. ใครลงนาม ผู้ลงนามเป็นลูกหนี้ผู้กู้ ผู้กู้ร่วม หรือผู้ค้ำ เอกสารตัวจริงตอบได้ดีกว่าความทรงจำ
2. เงินไปใช้ทำอะไร ใช้จ่ายในบ้าน ค่ารักษา ค่าเล่าเรียนบุตร หรือใช้ส่วนตัว หรือลงทุนเฉพาะตัว
3. อีกฝ่ายค้ำประกัน ร่วมลงนาม หรือให้สัตยาบันไหม รวมถึงการรับเงินและนำมาใช้โดยรู้ที่มา
4. เจ้าหนี้กำลังจะยึดทรัพย์ส่วนไหน สินส่วนตัวของลูกหนี้ สินสมรส หรือทรัพย์ของอีกฝ่ายซึ่งเป็นสินส่วนตัวของเขา

ถ้าตอบได้ครบทั้งสี่ข้อ ส่วนใหญ่จะรู้ทิศทางของเรื่องแล้ว

2. จดทะเบียนสมรสกับอยู่ด้วยกันโดยไม่จดทะเบียน

หมวดว่าด้วยสินส่วนตัว สินสมรส และหนี้ตามมาตรา 1488 ถึง 1490 เขียนไว้สำหรับคู่สมรสที่จดทะเบียนสมรสถูกต้อง คู่ที่อยู่ด้วยกันโดยไม่จดทะเบียนไม่ได้เป็นคู่สมรสตามกฎหมาย หนี้ของแต่ละคนจึงเป็นหนี้ของคนนั้นเว้นแต่อีกคนลงนามหรือค้ำประกัน ส่วนทรัพย์สินที่ซื้อด้วยกันเป็นเรื่องกรรมสิทธิ์รวมหรือหลักฐานการลงทุนของแต่ละฝ่าย ซึ่งเจ้าหนี้อาจยึดได้เฉพาะส่วนของลูกหนี้ ถ้าท่านอยู่ในกรณีนี้ ควรเก็บหลักฐานการชำระเงินของตนเองไว้ตั้งแต่ต้น

3. มาตรา 1488 ถึง 1490 ใช้อย่างไรกับหนี้ที่พบบ่อย

ข้อควรจำคือรายการในมาตรา 1490 ใช้กับหนี้ที่ก่อระหว่างสมรส และการจัดประเภทต้องพิสูจน์ด้วยหลักฐาน เช่น รายการใช้จ่ายในใบแจ้งหนี้บัตร ผู้รับเงินโอน และวัตถุประสงค์ที่เขียนในสัญญา ศาลจะดูพฤติการณ์ทั้งหมด ไม่ได้ดูแค่ชื่อ

4. ค้ำประกัน ผู้กู้ร่วม และหนังสือยินยอม ต่างกันอย่างไร

คู่สมรสที่ลงนามเป็นผู้กู้ร่วม หรือเป็นผู้ค้ำประกัน ย่อมต้องรับผิดตามสัญญานั้น ไม่ว่าหนี้จะเป็นหนี้ส่วนตัวหรือหนี้ร่วมในทางกฎหมายครอบครัว เพราะความรับผิดมาจากสัญญา

• ผู้ค้ำประกัน มาตรา 680 คือผู้ที่ตกลงกับเจ้าหนี้ว่าจะชำระหนี้แทนถ้าลูกหนี้ไม่ชำระ และต้องมีหลักฐานเป็นหนังสือลงลายมือชื่อผู้ค้ำประกัน เจ้าหนี้ต้องมีหนังสือบอกกล่าวถึงผู้ค้ำประกันภายใน 60 วันนับแต่ลูกหนี้ผิดนัด ตามมาตรา 686 มิฉะนั้นผู้ค้ำประกันอาจพ้นความรับผิดในส่วนดอกเบี้ย ค่าสินไหม และค่าอื่นที่เกิดหลังช่วงนั้น เงื่อนไขมีรายละเอียด จึงควรให้ทนายตรวจสัญญาและวันที่ผิดนัดจริง
• ผู้กู้ร่วม ลงนามเป็นลูกหนี้ เหมือนผู้กู้หลัก ธนาคารไล่เบี้ยได้โดยตรง
• หนังสือยินยอมของคู่สมรส ธนาคารมักขอเมื่อคู่สมรสทำนิติกรรมที่กฎหมายครอบครัวต้องการความยินยอมของอีกฝ่าย เช่น การขายหรือจำนองอสังหาริมทรัพย์ตามมาตรา 1476 หนังสือแบบนี้แสดงว่าอีกฝ่ายรู้และไม่คัดค้าน โดยทั่วไปไม่ได้ทำให้ผู้ยินยอมกลายเป็นลูกหนี้

ข้อควรระวังคือ แบบฟอร์มของบางสถาบันรวมข้อความยินยอม ผู้กู้ร่วม และผู้ค้ำไว้ในกระดาษเดียวกัน และการยินยอมพร้อมกับรับเงินมาใช้ในบ้านอาจถูกยกขึ้นอ้างว่าเป็นการให้สัตยาบันตามมาตรา 1490 (4) ก่อนเซ็นให้ถามว่าเอกสารนี้ให้เราเป็นอะไร และขอสำเนาไว้

กลับไปที่คุณวิรัชและคุณมณี หนังสือยินยอมในสัญญาซื้อรถ ไม่ได้ทำให้คุณมณีเป็นลูกหนี้โดยลำพัง แต่ถ้าทั้งสองใช้รถรับส่งบุตรและเป็นค่าใช้จ่ายครอบครัว เจ้าหนี้อาจอ้างว่าเป็นหนี้ร่วมตามมาตรา 1490 (1) ซึ่งต้องพิจารณาจากข้อเท็จจริงและพยานหลักฐาน

5. ตารางหนี้ที่พบบ่อย

สำหรับดอกเบี้ยที่สูงผิดปกติหรือผู้ให้กู้ที่ไม่มีใบอนุญาต ให้ปรึกษาทนายเรื่องข้อสัญญาที่ไม่เป็นธรรมหรือดอกเบี้ยเกินอัตราที่กฎหมายกำหนดด้วย

6. เจ้าหนี้ชนะคดีกับคนเดียว จะยึดอะไรได้

เมื่อศาลพิพากษาให้คู่สมรสฝ่ายหนึ่งชำระหนี้ และเป็นหนี้ส่วนตัว มาตรา 1488 กำหนดลำดับว่าทรัพย์ที่ใช้ชำระคือสินส่วนตัวของลูกหนี้ก่อน แล้วจึงถึงส่วนของลูกหนี้ในสินสมรส ในทางปฏิบัติทรัพย์ที่ลงชื่อลูกหนี้ เช่น เงินฝาก รถ หรือที่ดิน อาจถูกยึดหรืออายัดก่อน แม้เป็นสินสมรส คู่สมรสอีกฝ่ายมีสิทธิในส่วนของตน และอาจยื่นคำร้องต่อศาลหรือเจ้าพนักงานบังคับคดีให้คุ้มครองส่วนของตน เช่น ขอให้แยกส่วนหรือให้ถือว่าทรัพย์นั้นเป็นสินส่วนตัวของตน ถ้ามีหลักฐาน เราอธิบายแนวทางนี้โดยทั่วไป เพราะขั้นตอนและกำหนดเวลาในกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่งหลังการแก้ไขการบังคับคดี ควรตรวจสอบกับทนายตามสถานะคดีจริง

หากคู่สมรสฝ่ายหนึ่งถูกศาลพิพากษาให้ล้มละลาย มาตรา 1491 ให้สินสมรสแยกจากกันโดยอำนาจกฎหมายนับแต่วันที่ศาลพิพากษา

ถ้าท่านเป็นผู้ที่ถูกฟ้อง ดูขั้นตอนที่ยังทำได้ในแต่ละขั้นที่คู่มือฝั่งลูกหนี้ อย่าโอนทรัพย์หนีเจ้าหนี้ เพราะเจ้าหนี้อาจขอเพิกถอนการโอนที่ทำให้เสียเปรียบ

7. หย่าแล้วหนี้ใครรับ และจะเขียนข้อตกลงหย่าอย่างไร

การหย่าและการแบ่งสินสมรสดูภาพรวมที่คู่มือหย่า แบ่งสินสมรส และสิทธิเลี้ยงดูบุตร กรณีมีหุ้นหรือธุรกิจดูคู่มือหุ้นและทรัพย์สินธุรกิจตอนหย่า และหากมีทรัพย์ที่ถูกโอนก่อนหย่าดูคู่มือย้ายเงินก่อนหย่า ถ้าอยากกำหนดเรื่องหนี้ล่วงหน้าตั้งแต่ก่อนสมรส ดูคู่มือสัญญาก่อนสมรส

ข้อตกลงหย่าที่จัดสรรหนี้ผูกพันเฉพาะสามีภรรยา ธนาคารไม่ได้เป็นคู่สัญญา จึงเรียกเก็บจากผู้ลงนามเดิมได้ต่อไป ข้อตกลงจึงมีผลในส่วนที่ฝ่ายหนึ่งชำระแล้วไล่เบี้ยอีกฝ่ายได้ ถ้าต้องการให้พ้นจากสัญญาจริง ต้องขอเจ้าหนี้ทำเอกสารปลดหรือรีไฟแนนซ์เป็นชื่อฝ่ายเดียว

ตัวอย่างข้อความ (ปรับตามข้อเท็จจริง):

ข้อ 4 หนี้สิน
4.1 หนี้ตามบัญชีท้ายข้อตกลง (บัตรเครดิต ธนาคาร ... เลขที่ ... คงค้าง ... บาท ณ วันที่ ...)
    ให้ฝ่าย ... เป็นผู้ชำระแต่เพียงผู้เดียว ตั้งแต่วันที่ ... เป็นต้นไป
4.2 หากเจ้าหนี้เรียกให้อีกฝ่ายชำระตามสัญญาเดิม ฝ่ายที่รับหนี้ตามข้อ 4.1
    ตกลงชดใช้เงินที่อีกฝ่ายชำระไปภายใน ... วัน พร้อมแจ้งเป็นหนังสือ
4.3 ฝ่ายที่รับหนี้จะดำเนินการขอให้เจ้าหนี้ปลดหรือแทนที่ผู้ค้ำประกัน
    หรือรีไฟแนนซ์ภายใน ... เดือน
4.4 หนี้ที่ไม่ปรากฏในบัญชีท้ายข้อตกลง แต่ฝ่ายหนึ่งก่อขึ้นโดยไม่แจ้ง
    ให้ฝ่ายนั้นเป็นผู้รับผิดแต่เพียงผู้เดียว
4.5 คู่สัญญาทราบว่าข้อตกลงนี้ไม่ผูกพันเจ้าหนี้ เว้นแต่เจ้าหนี้ให้ความยินยอมเป็นหนังสือ

8. ถูกทวงหนี้ถึงคนในครอบครัว

พระราชบัญญัติการทวงถามหนี้ พ.ศ. 2558 วางมาตรฐานการทวงหนี้ เช่น ห้ามข่มขู่ ใช้ความรุนแรง ประจาน หรือเปิดเผยความเป็นหนี้ต่อบุคคลอื่นโดยไม่เหมาะสม ผู้ที่ไม่ใช่ลูกหนี้หรือผู้ค้ำไม่ควรถูกทวงในฐานะลูกหนี้ ท่านควรเก็บบันทึกการโทรและข้อความ และทำหนังสือแจ้งให้ผู้ทวงหนี้ติดต่อที่ผู้รับผิดโดยตรง เราไม่แนะนำให้ตอบโต้ด้วยการข่มขู่หรือประจานกลับ เพราะอาจทำให้ท่านเสียเปรียบ เลขมาตราของการกำหนดมาตรฐานควรตรวจกับฉบับทางการก่อนอ้างในหนังสือ

เช็กลิสต์ก่อนพบทนาย

เอกสารหนี้

• สัญญา ใบสมัครบัตรหรือสินเชื่อ และเอกสารที่ท่านเคยเซ็นทุกฉบับ
• ใบแจ้งหนี้ย้อนหลังและใบเสร็จการชำระ
• หนังสือทวงถามและหมายศาล (ถ้ามี) พร้อมวันที่ได้รับ

ข้อมูลครอบครัวและทรัพย์สิน

• ทะเบียนสมรส และวันที่ก่อหนี้เทียบกับวันสมรส
• รายการสินส่วนตัวและสินสมรส พร้อมหลักฐานที่มาของเงิน
• หลักฐานว่าเงินกู้ไปใช้ทำอะไร

การป้องกันตัว

• ไม่โอนทรัพย์เพื่อหนีเจ้าหนี้
• ไม่เซ็นหนังสือยินยอมหรือค้ำประกันฉบับใหม่ก่อนอ่านและขอสำเนา
• เก็บหลักฐานการทวงหนี้ที่ล่วงเกินครอบครัว

อ่านเพิ่มเติม

• หย่ากันแต่บ้านยังผ่อนธนาคาร — บ้านที่ติดจำนองและตัวอย่างข้อความในข้อตกลงหย่า
• โดนฟ้องหนี้และโดนบังคับคดี ฝั่งลูกหนี้ — สิ่งที่ยังทำได้ในแต่ละขั้นของการบังคับคดี
• สงสัยคู่สมรสย้ายเงินก่อนหย่า — ทำรายการทรัพย์และเส้นทางเงินอย่างถูกกฎหมาย
• สัญญาก่อนสมรสควรตกลงอะไร — กำหนดเรื่องทรัพย์และหนี้ไว้ล่วงหน้า
• ฟ้องหย่า แบ่งสินสมรส และสิทธิเลี้ยงดูบุตร — ภาพรวมการหย่าและการแบ่งสินสมรส
• หย่าแล้วคู่สมรสมีหุ้นบริษัทหรือทำธุรกิจ — หุ้นและทรัพย์สินของบริษัทเมื่อหย่า

หนี้ของคู่สมรสจะเป็นของใครให้ดูที่ผู้ลงนาม วัตถุประสงค์ของเงิน การค้ำประกัน และทรัพย์ที่เจ้าหนี้จะยึด และข้อตกลงหย่าไม่ผูกพันเจ้าหนี้

เราช่วยคู่สมรสตรวจสัญญาหนี้ จัดสรรหนี้ในข้อตกลงหย่า และดูแลเมื่อถูกฟ้องหรือถูกทวงหนี้ ปรึกษาเบื้องต้น โทร 092-254-2045 หรือ ส่งรายละเอียดให้เรา ดูเพิ่มเติมที่งานคดีครอบครัว

คู่มือนี้เผยแพร่โดย สำนักงานกฎหมายสุวรรณวรา ลอว์เฟิร์ม — สำนักงานกฎหมายในจังหวัดขอนแก่น ก่อตั้งเมื่อปี 1986 เป็นข้อมูลทั่วไปเท่านั้น ไม่ใช่คำแนะนำทางกฎหมายสำหรับเรื่องใดเรื่องหนึ่งโดยเฉพาะ