ข้ามไปยังเนื้อหาหลัก
SUWANVARA LAWFIRM
บริษัท สุวรรณวรา ลอว์เฟิร์ม จำกัด
SUWANVARA LAWFIRM
SUWANVARA LAWFIRM
บริษัท สุวรรณวรา ลอว์เฟิร์ม จำกัด
กฎหมายธุรกิจ

สัญญาบังคับซื้อขั้นต่ำหรือ Take-or-Pay: ขายไม่ได้แล้วยังต้องจ่ายหรือไม่

แยกประมาณการสั่งซื้อออกจากข้อผูกพันซื้อจริง อธิบายการเลื่อนรับสินค้า การยกยอดข้ามงวด ผลเมื่อลูกค้าปลายทางสั่งน้อยลง และเมื่อเงินส่วนขาดอาจถูกมองเป็นเบี้ยปรับที่ศาลลดได้ ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์

สำนักงานกฎหมายสุวรรณวรา ลอว์เฟิร์ม— ทีมกฎหมายธุรกิจ21 พฤศจิกายน 256916 นาที
สัญญาบังคับซื้อขั้นต่ำหรือ Take-or-Pay: ขายไม่ได้แล้วยังต้องจ่ายหรือไม่

คำตอบหลัก

ถ้าสัญญาเขียนว่าผู้ซื้อ "ต้องซื้อหรือต้องจ่าย" ตามปริมาณขั้นต่ำ ผู้ซื้อมักต้องจ่ายส่วนที่ซื้อไม่ถึงแม้ขายของต่อไม่ได้ เพราะข้อตกลงแบบนี้ย้ายความเสี่ยงยอดขายตกมาอยู่ที่ผู้ซื้อ ตั้งแต่ตอนที่ผู้ขายจองกำลังผลิตหรือวัตถุดิบไว้ให้ แต่ตัวเลขในสัญญาไม่ได้ผูกพันเท่ากันทุกตัว ประมาณการที่ไว้ให้ผู้ขายวางแผนต่างจากปริมาณขั้นต่ำที่ผู้ซื้อต้องรับผิดชอบ และเงื่อนไขอย่างการเลื่อนรับ การยกยอด และข้อยกเว้นเมื่อลูกค้าปลายทางลดคำสั่งซื้อ ต้องมีเขียนไว้จึงใช้ได้

หลักกฎหมาย (ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์) ถ้าส่วนที่ต้องจ่ายเมื่อซื้อไม่ถึงถูกมองเป็นเบี้ยปรับ ศาลอาจลดลงเป็นจำนวนพอสมควรเมื่อสูงเกินส่วน โดยพิเคราะห์ถึงทางได้เสียของเจ้าหนี้ทุกอย่างอันชอบด้วยกฎหมาย ไม่ใช่เฉพาะทางได้เสียในเชิงทรัพย์สิน (มาตรา 383) แต่เมื่อชำระไปแล้ว สิทธิขอลดเป็นอันขาดไป และข้อตกลงบางแบบอาจถูกมองเป็นราคาของข้อผูกพันหลักมากกว่าเบี้ยปรับ ซึ่งผลต่างกัน

ความเห็นเชิงปฏิบัติของเรา อย่าถือว่า Take-or-Pay ทุกแบบมีผลเหมือนกัน ก่อนลงนามให้แยกให้ออกว่าเลขไหนเป็นประมาณการ เลขไหนเป็นข้อผูกพัน นับกันรายงวดหรือรายปี ยกยอดได้หรือไม่ และใครแบกความเสี่ยงเมื่อยอดขายปลายทางตก ส่วนผู้ที่มีข้อผูกพันอยู่แล้ว ให้ตรวจถ้อยคำก่อนยอมจ่ายหรือปฏิเสธ

คู่มือนี้เน้นข้อผูกพันซื้อขั้นต่ำและส่วนขาด หากต้นทุนวัตถุดิบเปลี่ยนและต้องการปรับราคา ดู ต้นทุนวัตถุดิบขึ้นระหว่างสัญญา ส่วนใบเสนอราคากับ PO ที่ขัดกัน ดู ใบเสนอราคากับใบสั่งซื้อเขียนไม่ตรงกัน

ใครควรอ่านส่วนไหน

สถานะของคุณส่วนที่ควรอ่าน
ยังไม่เซ็นข้อ 1 ถึง 4 แยกประมาณการกับข้อผูกพัน ข้อ 6 ตารางข้อควรเจรจา และข้อ 7 เช็กลิสต์ก่อนลงนาม
เซ็นแล้วกำลังใช้ข้อ 3 การเลื่อนรับและการยกยอด ข้อ 4 เมื่อยอดสั่งของลูกค้าปลายทางลดลง และข้อ 7 เช็กลิสต์ติดตามปริมาณ
มีข้อพิพาทแล้วข้อ 5 ส่วนขาดเป็นราคาหรือเบี้ยปรับ ข้อ 4 ผลของยอดสั่งที่ลดลง แล้วรวบรวมเอกสารตามข้อ 7

1. ประมาณการสั่งซื้อกับข้อผูกพันซื้อจริง ต่างกันอย่างไร

สัญญาซื้อขายระยะยาวมักมีตัวเลขปริมาณหลายตัวอยู่ในหลายที่ ทั้งในเนื้อสัญญา ในภาคผนวก และในข้อความที่ส่งกันระหว่างทาง สิ่งที่ต้องแยกคือเลขใดผู้ซื้อ ผูกพันว่าจะซื้อหรือจะจ่าย และเลขใดเป็นเพียง ภาพที่ผู้ซื้อคาดการณ์ไว้ให้ผู้ขายวางแผน

ประเภทตัวเลขลักษณะถ้อยคำที่มักพบผลโดยทั่วไป
ประมาณการ (forecast)ผู้ซื้อแจ้งเพื่อให้ผู้ขายจัดวัตถุดิบและกำลังการผลิต"ประมาณการ" "คาดว่าจะ" "เพื่อการวางแผน"มักไม่ผูกพันให้ซื้อ แต่บางสัญญาให้ผู้ขายเรียกเงินคืนวัตถุดิบที่สั่งเตรียมไว้ตามประมาณการ
ปริมาณขั้นต่ำที่ต้องซื้อผู้ซื้อตกลงว่าจะซื้อไม่น้อยกว่าเท่านี้ในแต่ละงวด"ต้องซื้อไม่น้อยกว่า" "ปริมาณขั้นต่ำ"ผู้ซื้อมีหน้าที่ซื้อ ถ้าซื้อน้อยกว่า ถือว่าผิดสัญญาหรือต้องจ่ายส่วนขาดตามที่สัญญากำหนด
Take-or-Payผู้ซื้อต้องจ่ายเท่าขั้นต่ำแม้ไม่รับสินค้า"ต้องจ่ายแม้ไม่รับ" "จ่ายส่วนขาด"ผู้ซื้อจ่ายส่วนขาดโดยไม่ต้องรับสินค้า ตามสูตรที่สัญญาเขียน
ปริมาณสูงสุด ที่ผู้ขายต้องเตรียมไว้เพดานที่ผู้ขายผูกพันจะส่งให้"ปริมาณสูงสุด" "ความจุที่สำรองไว้"เป็นภาระของผู้ขาย ไม่ใช่ภาระซื้อของผู้ซื้อ

เมื่อเอกสารหลายฉบับให้ตัวเลขไม่ตรงกัน ให้ดูก่อนว่าฉบับใดเป็นสัญญาหลัก ฉบับใดเป็นภาคผนวกหรือใบสั่งซื้อ และสัญญามีข้อที่บอกลำดับความสำคัญของเอกสารหรือไม่ ถ้าสัญญาไม่บอก ควรตกลงกันเป็นลายลักษณ์อักษรให้ชัดก่อนเริ่มซื้อ

จุดที่ควรเช็ก: ตัวเลขนั้นถูกเรียกว่าอะไร อยู่ในเอกสารใด ใครเป็นผู้แจ้ง แจ้งเมื่อใด และสัญญากำหนดผลของการซื้อไม่ถึงไว้หรือไม่

2. Take-or-Pay ทำงานอย่างไร

ข้อตกลงนี้มักมีองค์ประกอบดังนี้ ผู้ซื้อควรหาให้ครบในสัญญาของตัวเอง

  • ปริมาณขั้นต่ำและระยะเวลานับ เช่นต่อเดือน ต่อไตรมาส หรือต่อปี การนับรายปีให้ความยืดหยุ่นกว่ารายเดือน
  • สิ่งที่นับเป็นการซื้อ นับเมื่อสั่ง เมื่อผู้ขายพร้อมส่ง เมื่อส่งมอบ หรือเมื่อรับสินค้า ต่างกันมากเมื่อมีการเลื่อนรับ
  • สูตรส่วนขาด ส่วนขาดคือปริมาณขั้นต่ำลบด้วยปริมาณที่ซื้อจริง แล้วคูณด้วยราคาหรือสัดส่วนของราคา สัญญาบางฉบับคิดเต็มราคา บางฉบับคิดเพียงบางส่วน เพราะผู้ขายประหยัดต้นทุนที่ไม่ได้ผลิต
  • วิธีและเวลาเรียกเก็บ ออกใบแจ้งหนี้หลังสิ้นงวดภายในกี่วัน และผู้ซื้อมีสิทธิโต้แย้งตัวเลขภายในเวลาเท่าใด
  • สิทธิของผู้ซื้อหลังจ่ายส่วนขาด เช่นรับสินค้าส่วนนั้นภายหลังได้หรือไม่ ซึ่งเป็นเรื่องของข้อ 3
  • ข้อยกเว้นและทางออก เช่นเหตุที่ทำให้ผู้ขายส่งไม่ได้ เหตุสุดวิสัย หรือสิทธิผู้ซื้อลดปริมาณเมื่อแจ้งล่วงหน้า

ข้อตกลงแบบนี้ไม่ใช่เรื่องผิดกฎหมายโดยตัวมันเอง ผู้ขายมีเหตุผลทางธุรกิจที่จะขอ เช่นต้องลงทุนเครื่องจักรหรือสั่งวัตถุดิบล่วงหน้า สิ่งที่ผู้ซื้อควรทำคือรู้ว่าตัวเองรับความเสี่ยงเท่าใดก่อนลงนาม และเจรจาให้ภาระสมกับสิ่งที่ผู้ขายจองไว้จริง

3. เลื่อนรับสินค้า ยกยอดข้ามงวด และชดเชยย้อนหลัง ทำได้เมื่อไร

ผู้ซื้อที่ใกล้จะซื้อไม่ถึงขั้นต่ำมักถามว่าขอเลื่อนรับได้ไหม หรือไปชดเชยในงวดหน้าได้ไหม คำตอบขึ้นอยู่กับว่าสัญญาให้สิทธิไว้หรือไม่ ถ้าสัญญาเงียบ ผู้ซื้อไม่มีสิทธิทำเองฝ่ายเดียว ต้องขอความยินยอมจากผู้ขาย

กลไกความหมายสิ่งที่ต้องดูในสัญญา
เลื่อนรับ (deferral)ผู้ซื้อขอให้ผู้ขายถือของไว้ก่อนแล้วรับภายหลังได้กี่ครั้ง นานเท่าใด ใครรับค่าเก็บรักษาและความเสี่ยงของสินค้า ราคาปรับหรือไม่
ยกยอดไปงวดหน้า (carry-forward)ปริมาณที่ซื้อเกินขั้นต่ำในงวดนี้ถูกนับเป็นของงวดหน้ายกไปได้กี่งวด และมีเพดานหรือไม่
ซื้อชดเชยภายหลัง (make-up)ผู้ซื้อที่จ่ายส่วนขาดไปแล้ว ขอรับสินค้าส่วนนั้นในงวดต่อมาภายในกี่เดือน ราคาที่ใช้คือราคาเดิมหรือราคาปัจจุบัน และต้องจ่ายซ้ำหรือไม่
เครดิตส่วนขาดส่วนที่จ่ายไปแล้วถูกหักจากการซื้อครั้งต่อไปหักจากอะไร และหมดอายุเมื่อใด

ข้อควรระวังเมื่อขอผ่อนผัน

  • ขอเป็นลายลักษณ์อักษรและให้ผู้ขายตอบกลับ ข้อความสนทนาในไลน์ที่ผู้ขายตอบว่า "ได้ครับ" ควรสรุปเป็นอีเมลยืนยันว่าตกลงอะไร นานเท่าใด และมีผลต่อยอดงวดไหน
  • การผ่อนผันหนึ่งครั้งไม่ใช่ข้อตกลงถาวร ถ้าผู้ขายผ่อนผันครั้งหนึ่ง ควรเขียนให้ชัดว่าเป็นเฉพาะครั้งนี้หรือเป็นแนวปฏิบัติต่อไป
  • ยังไม่ได้รับชำระหรือรับสินค้า อย่าเข้าใจว่าสิทธิหายไป ตามมาตรา 381 ถ้าเจ้าหนี้ยอมรับชำระหนี้แล้ว จะเรียกเบี้ยปรับได้ต่อเมื่อบอกสงวนสิทธิไว้ในเวลารับชำระ ผู้ขายจึงอาจส่งข้อความสงวนสิทธิเมื่อรับเงินหรือส่งสินค้า ผู้ซื้อควรอ่านข้อความเหล่านั้นด้วย

4. คำสั่งซื้อจากลูกค้าปลายทางลดลง ผู้ซื้อยังต้องจ่ายหรือไม่

นี่คือสถานการณ์ที่ผู้ซื้อวัตถุดิบและโรงงานเจอบ่อย ผู้ซื้อทำสัญญาจัดซื้อจากผู้ขาย และขายต่อให้ลูกค้าของตนอีกทอดหนึ่ง เมื่อลูกค้าปลายทางลดคำสั่งซื้อ ผู้ซื้อก็ซื้อวัตถุดิบไม่ถึง ประเด็นคือสัญญาจัดซื้อผูกขั้นต่ำเข้ากับยอดสั่งของลูกค้าปลายทางหรือไม่

  • สัญญาไม่ได้เขียนเชื่อมไว้ สัญญาจัดซื้อกับสัญญาขายต่อเป็นคนละฉบับ ผู้ขายวัตถุดิบไม่ได้เป็นคู่สัญญาในฉบับหลัง ความเสี่ยงยอดสั่งที่ตกมักอยู่กับผู้ซื้อ เว้นแต่สัญญามีข้อยกเว้น
  • สัญญาเขียนกลไกรองรับไว้ เช่นให้ลดปริมาณเมื่อแจ้งล่วงหน้าและแสดงหลักฐานยอดสั่งที่ลดลง ให้เจรจาปรับขั้นต่ำเมื่อยอดตกเกินร้อยละที่กำหนด หรือเปลี่ยนเป็นปริมาณรายปี ให้ใช้ตามที่เขียนและทำตามขั้นตอนที่สัญญากำหนด เช่นแจ้งภายในกี่วัน
  • เป็นเหตุสุดวิสัยหรือไม่ ยอดสั่งที่ลดลงตามตลาดหรือการเปลี่ยนแปลงของลูกค้า โดยทั่วไปไม่ใช่เหตุสุดวิสัยโดยตัวมันเอง ดูแนวคิดในคู่มือ เหตุสุดวิสัยกับต้นทุนที่เพิ่มขึ้น ว่าเหตุสุดวิสัยต่างจากความเสี่ยงทางธุรกิจอย่างไร

ถ้าผู้ซื้อทราบแล้วว่ายอดจะตก ควรแจ้งผู้ขายแต่เนิ่น ๆ เพราะผู้ขายอาจยังปรับแผนได้ และการแจ้งเร็วช่วยให้เจรจาทางออก เช่นเลื่อนรับ หรือเปลี่ยนไปซื้อผลิตภัณฑ์อื่นของผู้ขาย ดีกว่าปล่อยให้งวดสิ้นสุดแล้วถูกเรียกเก็บส่วนขาด

5. ส่วนขาดเป็นราคา หรือเป็นเบี้ยปรับที่ศาลลดได้

เมื่อผู้ซื้อซื้อไม่ถึงขั้นต่ำและถูกเรียกเก็บเงินส่วนขาด คำถามกฎหมายคือเงินนั้นเป็นอะไร เพราะมีผลต่อการโต้แย้ง

แบบที่ 1: เป็นราคาของข้อผูกพันหลัก สัญญาอาจเขียนให้ผู้ซื้อมีหนี้ต้องจ่ายตามปริมาณขั้นต่ำตั้งแต่แรก การจ่ายส่วนขาดจึงเป็นการชำระหนี้นั้นเอง ไม่ใช่การลงโทษที่ผิดสัญญา ถ้าถ้อยคำเป็นแบบนี้ การขอให้ศาลลดมักยากกว่า เพราะไม่ใช่เบี้ยปรับ

แบบที่ 2: เป็นเบี้ยปรับ สัญญาอาจเขียนว่าถ้าผู้ซื้อซื้อไม่ถึง ผู้ซื้อผิดสัญญาและต้องจ่ายเงินจำนวนหนึ่งเป็นการชดใช้ ซึ่งใกล้เคียงเบี้ยปรับตามมาตรา 379 ที่ให้ริบเบี้ยปรับเมื่อลูกหนี้ผิดนัด ผลที่ตามมา

  • ผู้ขายเรียกเบี้ยปรับแทนการให้ชำระหนี้ได้ แต่เมื่อแสดงต่อผู้ซื้อว่าจะเรียกเบี้ยปรับแล้ว ก็ขาดสิทธิเรียกให้ชำระหนี้อีก (มาตรา 380 วรรคแรก)
  • ถ้าผู้ขายมีสิทธิเรียกค่าสินไหมทดแทน ก็เรียกเบี้ยปรับเป็นจำนวนน้อยที่สุดแห่งค่าเสียหายได้ และพิสูจน์ค่าเสียหายที่มากกว่านั้นได้ (มาตรา 380 วรรคสอง) ขอบเขตค่าเสียหายตามปกติดูมาตรา 222 คือความเสียหายที่ตามปกติย่อมเกิดจากการไม่ชำระหนี้ และความเสียหายจากพฤติการณ์พิเศษที่คู่กรณีคาดเห็นหรือควรคาดเห็นล่วงหน้า
  • ถ้าเบี้ยปรับสำหรับกรณีชำระหนี้ไม่ถูกต้องสมควร ผู้ขายเรียกเบี้ยปรับเพิ่มจากการให้ชำระหนี้ได้ (มาตรา 381) แต่ถ้ารับชำระหนี้แล้ว ต้องสงวนสิทธิไว้ในเวลารับชำระจึงจะเรียกได้
  • ถ้าเบี้ยปรับที่ริบนั้นสูงเกินส่วน ศาลลดเป็นจำนวนพอสมควรได้ โดยพิเคราะห์ทางได้เสียของเจ้าหนี้ทุกอย่างอันชอบด้วยกฎหมาย ไม่ใช่เฉพาะทางทรัพย์สิน (มาตรา 383 วรรคแรก)
  • เมื่อใช้เงินตามเบี้ยปรับแล้ว สิทธิขอลดเป็นอันขาดไป (มาตรา 383 วรรคสอง) ผู้ซื้อจึงควรโต้แย้งก่อนจ่าย

ว่าเงินส่วนขาดจะถูกมองเป็นแบบไหนนั้น ขึ้นอยู่กับถ้อยคำ โครงสร้างของสัญญา และข้อเท็จจริง เช่นสัญญาเรียกว่าอะไร ผู้ขายประหยัดต้นทุนอะไรบ้างจากการไม่ผลิต และจำนวนที่เรียกสัมพันธ์กับความเสียหายจริงเพียงใด ผู้ที่เจอข้อเรียกร้องควรให้ทนายตรวจสัญญาทั้งฉบับก่อนสรุป

เรื่องการหักค่าปรับหรือค่าเสียหายออกจากยอดชำระเอง ดู ลูกค้าหักค่าปรับหรือค่าเสียหายออกจากยอดชำระเอง และเรื่องค่าปรับตามใบสั่งซื้อดู ใบเสนอราคากับใบสั่งซื้อเขียนไม่ตรงกัน

6. ก่อนลงนามหรือเจรจา ควรต่อรองเรื่องใดบ้าง

ตารางนี้เป็นจุดที่ผู้ซื้อมักต่อรองได้ ไม่ใช่ข้อกำหนดตายตัว ผลลัพธ์ขึ้นกับอำนาจต่อรองและลักษณะธุรกิจของแต่ละฝ่าย

ประเด็นเรื่องที่ควรถามทางเลือกที่พบได้
ระยะเวลานับนับรายเดือน รายไตรมาส หรือรายปีใช้รายปี หรือรายไตรมาส เพื่อให้ยอดสูงต่ำเฉลี่ยกันได้
ระดับปริมาณขั้นต่ำตั้งไว้สูงเกินกว่ายอดขายที่ทำได้จริงหรือไม่ตั้งเป็นร้อยละของประมาณการ หรือเริ่มต่ำแล้วเพิ่มเมื่อยอดขายถึงจริง
ช่วงยืดหยุ่นมีช่วงที่ซื้อต่ำกว่าได้โดยไม่ถือเป็นส่วนขาดหรือไม่ยอมให้คลาดเคลื่อน เช่นบวกลบตามร้อยละที่ตกลง
สูตรส่วนขาดคิดเต็มราคาหรือเพียงส่วนที่ผู้ขายเสียหายจริงคิดเป็นสัดส่วนของราคาหลังหักต้นทุนที่ประหยัดได้
ยกยอดและชดเชยภายหลังซื้อเกินยกไปได้ไหม ส่วนขาดที่จ่ายแล้วรับของคืนได้ไหมระบุจำนวนงวด ราคาที่ใช้ และเวลาหมดอายุ
เลื่อนรับเลื่อนได้กี่ครั้ง ใครรับค่าเก็บรักษากำหนดสิทธิเลื่อนจำนวนจำกัดโดยแจ้งล่วงหน้า
ยอดสั่งของลูกค้าปลายทางลดมีกลไกลดปริมาณหรือเจรจาใหม่หรือไม่ระบุเกณฑ์ ขั้นตอนแจ้ง และหลักฐานที่ต้องแสดง
ผู้ขายส่งไม่ได้ถ้าผู้ขายส่งไม่ครบ ปริมาณขั้นต่ำลดลงหรือไม่ระบุว่าส่วนที่ผู้ขายส่งไม่ได้ ไม่นับเป็นส่วนขาดของผู้ซื้อ
ระยะเวลาสัญญาและการต่ออายุผูกพันกี่ปี ต่ออายุอัตโนมัติหรือไม่ดู ต่ออายุอัตโนมัติและวันบอกกล่าว
ปรับราคาราคาคงที่ตลอดหรือปรับตามสูตรดู ต้นทุนวัตถุดิบขึ้นระหว่างสัญญา
เพดานความรับผิดส่วนขาดและค่าเสียหายรวมกันมีเพดานหรือไม่ดู ความรับผิดและการชดใช้ในสัญญา

7. เช็กลิสต์ก่อนลงนามและระหว่างสัญญา

ก่อนลงนาม

  • ระบุตัวเลขปริมาณทุกตัวในสัญญาและภาคผนวก ว่าเป็นประมาณการหรือข้อผูกพัน
  • ตรวจถ้อยคำ "ต้องซื้อ" "ต้องจ่าย" "ประมาณการ" ว่าไม่ปะปนกัน
  • ดูระยะเวลานับ ว่ารายงวดหรือรายปี และนับตอนสั่ง ส่ง หรือรับ
  • ดูสูตรส่วนขาด และเทียบกับประมาณการยอดขายแบบต่ำสุดที่เป็นไปได้ของตนเอง
  • ตรวจว่ามีเลื่อนรับ ยกยอด ชดเชยภายหลัง และเครดิตส่วนขาดหรือไม่ และเงื่อนไขของแต่ละอย่าง
  • ตรวจว่ามีข้อยกเว้นเมื่อผู้ขายส่งไม่ได้ เมื่อเกิดเหตุสุดวิสัย หรือเมื่อยอดสั่งปลายทางลด
  • ตรวจระยะเวลาสัญญา การต่ออายุ และวิธีบอกเลิก
  • จดข้อสัญญาที่ตั้งใจเจรจา และข้อที่ยอมรับได้ถ้าอีกฝ่ายไม่ปรับ

ระหว่างสัญญา

  • ทำตารางติดตามปริมาณที่ซื้อจริงเทียบกับขั้นต่ำ ทุกเดือน
  • แจ้งผู้ขายล่วงหน้าเมื่อเห็นแนวโน้มซื้อไม่ถึง ตามกำหนดแจ้งที่สัญญาให้ไว้
  • เก็บเอกสารการเลื่อนรับ ยกยอด และการผ่อนผันทุกฉบับเป็นลายลักษณ์อักษร
  • เก็บหลักฐานยอดสั่งของลูกค้าปลายทางที่ลดลง ถ้าสัญญามีกลไกอ้างอิง
  • ตรวจใบแจ้งหนี้ส่วนขาดทุกครั้ง ทั้งสูตร ตัวเลข และช่วงเวลา ก่อนชำระ

เมื่อมีข้อพิพาท

  • รวบรวมสัญญา ภาคผนวก ใบสั่งซื้อ อีเมล และข้อความที่เกี่ยวกับปริมาณ
  • ทำตารางปริมาณสั่ง ปริมาณรับ และปริมาณขั้นต่ำรายงวด
  • ตรวจว่าผู้ขายได้เตรียมวัตถุดิบหรือกำลังผลิตไว้จริงเพียงใด ถ้ามีหลักฐาน
  • อย่าชำระส่วนขาดก่อนทราบว่าเป็นราคาหรือเบี้ยปรับ เพราะการชำระมีผลต่อสิทธิขอลดตามมาตรา 383

8. ตัวอย่างสมมติ: ผู้ซื้อวัตถุดิบพลาสติกซื้อไม่ถึงขั้นต่ำเพราะลูกค้าปลายทางลดคำสั่ง

ตัวอย่างนี้ไม่ใช่เรื่องจริง ชื่อ ตัวเลข และเงื่อนไขเป็นเพียงภาพประกอบ

บริษัท ก ผลิตชิ้นส่วนพลาสติกขายให้ผู้ผลิตเครื่องใช้ไฟฟ้า ทำสัญญาซื้อเม็ดพลาสติกจากบริษัท ข เป็นเวลา 2 ปี สัญญากำหนดปริมาณขั้นต่ำปีละ 600 ตัน นับรายปี ส่วนที่ซื้อไม่ถึงต้องจ่ายส่วนขาดเป็น 40 เปอร์เซ็นต์ของราคาต่อตัน (สมมติ) และสัญญาไม่มีข้อยกเว้นเมื่อยอดสั่งปลายทางลด ไม่มีสิทธิยกยอด

ปลายปีแรก บริษัท ก ซื้อจริง 450 ตัน เพราะลูกค้าปลายทางลดคำสั่งซื้อ ส่วนที่ขาดคือ 150 ตัน บริษัท ข ออกใบแจ้งหนี้ส่วนขาดโดยคิดเป็น 40 เปอร์เซ็นต์ของราคา

ข้อที่บริษัท ก ควรตรวจ

  • ข้อผูกพัน ตัวเลข 600 ตันเขียนว่า "ต้องซื้อไม่น้อยกว่า" จึงเป็นข้อผูกพัน ไม่ใช่ประมาณการ
  • เหตุที่ลูกค้าปลายทางลด สัญญาไม่มีข้อยกเว้น จึงมักเป็นความเสี่ยงของบริษัท ก
  • สูตรส่วนขาด ตรวจว่า 40 เปอร์เซ็นต์ สัมพันธ์กับต้นทุนที่บริษัท ข ไม่ได้ผลิตหรือไม่ และมีตัวเลขรองรับหรือไม่
  • ลักษณะของเงิน ถ้าสัญญาเขียนว่าเป็นเงินที่ต้องจ่ายตามข้อผูกพันซื้อ อาจเป็นราคา ถ้าเขียนว่าเป็นค่าปรับเมื่อผิดสัญญา อาจเป็นเบี้ยปรับที่ศาลลดได้ตามมาตรา 383 หากสูงเกินส่วน
  • การโต้แย้งก่อนชำระ ถ้าจะโต้แย้ง ต้องทำก่อนจ่าย เพราะหลังจ่ายตามเบี้ยปรับแล้วสิทธิขอลดเป็นอันขาดไป

ทางที่บริษัท ก อาจทำ คือขอเจรจาให้บริษัท ข รับเป็นการยกยอดไปปีหน้า หรือให้ซื้อส่วนขาดเป็นเครดิตสำหรับสินค้าอื่น โดยทำเป็นลายลักษณ์อักษร ผลจะเป็นอย่างไรขึ้นอยู่กับสัญญาและความเต็มใจของบริษัท ข ไม่มีหลักประกันว่าจะลดหรือผ่อนผันได้

อย่าเข้าใจผิด

  • "ตัวเลขประมาณการในสัญญา คือปริมาณที่ต้องซื้อ" ไม่เสมอไป ประมาณการที่ให้ผู้ขายวางแผนต่างจากปริมาณขั้นต่ำที่ผู้ซื้อผูกพัน ต้องดูถ้อยคำและเอกสารที่ตัวเลขอยู่
  • "ขายของต่อไม่ได้ ก็ไม่ต้องจ่าย" ไม่เสมอไป ถ้าสัญญาไม่ผูกขั้นต่ำเข้ากับยอดสั่งของลูกค้าปลายทาง ความเสี่ยงนี้มักอยู่กับผู้ซื้อ ต้องดูสัญญาว่ามีข้อยกเว้นหรือไม่
  • "Take-or-pay ทุกแบบเหมือนกัน" ไม่จริง ระยะเวลานับ สูตรส่วนขาด การยกยอด และข้อยกเว้นต่างกัน ผลจึงต่างกัน คำศัพท์เดียวกันอาจหมายถึงข้อตกลงที่ต่างกันมาก
  • "ศาลลดเบี้ยปรับให้ได้เสมอ" ไม่ใช่ ศาลอาจลดเมื่อสูงเกินส่วนและข้อตกลงนั้นเป็นเบี้ยปรับ แต่ข้อตกลงบางแบบอาจถูกมองเป็นราคา และเมื่อชำระแล้วสิทธิขอลดเป็นอันขาดไป (มาตรา 383)
  • "ผู้ขายผ่อนผันครั้งเดียว แปลว่าต่อไปก็ผ่อนผันตลอด" ไม่แน่ ให้เขียนยืนยันทุกครั้งว่าเป็นเฉพาะครั้งนี้หรือต่อเนื่อง
  • "ผู้ซื้อเลื่อนรับหรือยกยอดเองได้" ได้เฉพาะเมื่อสัญญาให้สิทธิ ถ้าสัญญาเงียบ ต้องได้รับความยินยอมจากผู้ขาย
  • "คู่มือนี้ยืนยันว่าเงื่อนไขของคุณมีผลอย่างไร" ไม่ใช่ เป็นแนวทางทั่วไป เงื่อนไขของแต่ละสัญญามีผลต่างกัน

ขอบเขตของคู่มือนี้ คู่มือนี้พูดถึงข้อผูกพันซื้อขั้นต่ำและส่วนขาดระหว่างธุรกิจกับธุรกิจ ไม่ได้ครอบคลุมสัญญาพลังงานหรือสัญญาที่มีกฎเฉพาะ การคำนวณภาษีของเงินส่วนขาด หรือรายละเอียดข้อพิพาทที่ต้องดูพยานหลักฐานเป็นรายเรื่อง ผลจริงเปลี่ยนได้ตามถ้อยคำสัญญาและข้อเท็จจริง ข้อมูล ณ วันที่ 21 พฤศจิกายน 2569 ส่วนเรื่องภาษีให้นักบัญชีหรือผู้สอบบัญชีตรวจ

อ่านเพิ่มเติม

ข้อผูกพันซื้อขั้นต่ำต้องแยกจากประมาณการให้ออกก่อนลงนาม และถ้าถูกเรียกเก็บส่วนขาด ให้ตรวจก่อนชำระว่าเป็นราคาหรือเบี้ยปรับ เพราะหลังชำระแล้วสิทธิขอลดตามมาตรา 383 เป็นอันขาดไป

เราช่วยตรวจภาระซื้อขั้นต่ำในสัญญาก่อนลงนาม จัดทำตารางแยกประมาณการกับข้อผูกพัน และวางแผนเจรจาปริมาณซื้อ รวมถึงตรวจใบแจ้งหนี้ส่วนขาดและหนังสือทวงถามที่ได้รับ เราไม่ใช่ที่ปรึกษาภาษีหรือนักบัญชี และไม่สามารถรับรองว่าคู่สัญญาจะยอมลดหรือผ่อนผัน ค่าบริการขึ้นอยู่กับขั้นของเรื่องและงานที่ต้องทำ ส่งเอกสารให้เราดูก่อน เราจะแจ้งขอบเขตงานและค่าบริการเป็นลายลักษณ์อักษรก่อนเริ่มงาน โทร 092-254-2045 หรือ ส่งรายละเอียดให้เรา ดูเพิ่มเติมที่ สัญญาและเอกสาร และ งานด้านธุรกิจ


คู่มือนี้เผยแพร่โดย สำนักงานกฎหมายสุวรรณวรา ลอว์เฟิร์ม — สำนักงานกฎหมายในจังหวัดขอนแก่น ก่อตั้งเมื่อปี 1986 เป็นข้อมูลทั่วไปเท่านั้น ไม่ใช่คำแนะนำทางกฎหมายสำหรับเรื่องใดเรื่องหนึ่งโดยเฉพาะ

คำถามที่พบบ่อย

Take-or-Pay คืออะไร+

คือข้อตกลงที่ผู้ซื้อต้องจ่ายเงินตามปริมาณขั้นต่ำที่ตกลงไว้ในแต่ละงวด แม้จะรับสินค้าไม่ถึงปริมาณนั้น ผู้ขายจองกำลังผลิตหรือวัตถุดิบไว้ให้แล้ว จึงขอให้ผู้ซื้อรับความเสี่ยงส่วนที่ซื้อไม่ถึง รายละเอียดเช่นนับปริมาณอย่างไร จ่ายเท่าใด และยกยอดได้หรือไม่ ขึ้นอยู่กับถ้อยคำในสัญญาแต่ละฉบับ

ตัวเลขประมาณการสั่งซื้อในสัญญา ผูกพันให้ต้องซื้อตามนั้นหรือไม่+

ไม่เสมอไป ประมาณการที่ผู้ซื้อแจ้งไว้เพื่อให้ผู้ขายวางแผนมักไม่ผูกพันให้ซื้อ ส่วนปริมาณขั้นต่ำที่เขียนว่าผู้ซื้อ 'ต้องซื้อ' หรือ 'ต้องจ่ายแม้ไม่รับ' เป็นข้อผูกพันจริง ต้องดูว่าสัญญาเขียนไว้ที่ใดและใช้ถ้อยคำอย่างไร ถ้อยคำคลุมเครือควรให้ตกลงกันเป็นลายลักษณ์อักษรก่อนลงนาม

ลูกค้าปลายทางสั่งของเราน้อยลง จะอ้างว่าซื้อไม่ถึงขั้นต่ำเพราะเหตุนี้ได้หรือไม่+

ขึ้นอยู่กับสัญญา ถ้าสัญญาไม่ได้ผูกปริมาณขั้นต่ำเข้ากับยอดสั่งของลูกค้าปลายทาง ความเสี่ยงยอดขายตกมักตกอยู่กับผู้ซื้อ แต่ถ้าสัญญามีข้อยกเว้นหรือกลไกลดปริมาณ เช่นเหตุที่ระบุไว้ชัดเจนหรือการแจ้งล่วงหน้า ก็ใช้ตามที่เขียนไว้ ควรแยกกรณีนี้ออกจากเหตุสุดวิสัยซึ่งต้องพิจารณาอีกแบบหนึ่ง

เงินส่วนที่ซื้อไม่ถึงขั้นต่ำ ศาลลดได้หรือไม่+

ถ้าข้อตกลงนั้นถูกมองเป็นเบี้ยปรับ ศาลอาจลดลงเป็นจำนวนพอสมควรได้หากสูงเกินส่วน ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 383 แต่ข้อตกลงบางแบบอาจถูกมองเป็นราคาของข้อผูกพันหลักมากกว่าเบี้ยปรับ การจัดประเภทขึ้นอยู่กับถ้อยคำและโครงสร้างของสัญญา และหากชำระไปแล้ว สิทธิขอลดเป็นอันขาดไปตามมาตราเดียวกัน

ผู้ซื้อขอเลื่อนรับสินค้าไปงวดหน้า หรือยกยอดที่ซื้อขาดไปชดเชยทีหลัง ทำได้หรือไม่+

ทำได้เฉพาะเมื่อสัญญาให้สิทธิไว้ หรือคู่สัญญาตกลงกันเป็นลายลักษณ์อักษรเพิ่มเติม ถ้าสัญญาเงียบ การเลื่อนรับหรือยกยอดไม่ใช่สิทธิที่ผู้ซื้อทำเองได้ฝ่ายเดียว และการที่ผู้ขายผ่อนผันครั้งหนึ่งไม่ได้แปลว่าครั้งต่อไปต้องยอมเสมอ ควรให้ผู้ขายยืนยันเป็นลายลักษณ์อักษรทุกครั้ง

ผู้ซื้อที่จ่ายส่วนขาดตามสัญญาแล้ว จะเรียกคืนหรือขอลดภายหลังได้หรือไม่+

ถ้าข้อตกลงเป็นเบี้ยปรับและผู้ซื้อได้ชำระตามเบี้ยปรับไปแล้ว มาตรา 383 วรรคสองบัญญัติว่าสิทธิเรียกร้องขอลดเป็นอันขาดไป จึงควรตรวจและโต้แย้งยอดก่อนชำระ ไม่ใช่หลังชำระ ข้อยกเว้นและรายละเอียดอื่นขึ้นอยู่กับข้อเท็จจริงของแต่ละเรื่อง

Lawyer-client handshake symbolizing trust at Suwanvara Law Firm

พร้อมรับฟังเรื่องของคุณ

ปรึกษาเบื้องต้นกับทนายความผู้เชี่ยวชาญของเรา