คำตอบหลัก
ถ้าสัญญาเขียนว่าผู้ซื้อ "ต้องซื้อหรือต้องจ่าย" ตามปริมาณขั้นต่ำ ผู้ซื้อมักต้องจ่ายส่วนที่ซื้อไม่ถึงแม้ขายของต่อไม่ได้ เพราะข้อตกลงแบบนี้ย้ายความเสี่ยงยอดขายตกมาอยู่ที่ผู้ซื้อ ตั้งแต่ตอนที่ผู้ขายจองกำลังผลิตหรือวัตถุดิบไว้ให้ แต่ตัวเลขในสัญญาไม่ได้ผูกพันเท่ากันทุกตัว ประมาณการที่ไว้ให้ผู้ขายวางแผนต่างจากปริมาณขั้นต่ำที่ผู้ซื้อต้องรับผิดชอบ และเงื่อนไขอย่างการเลื่อนรับ การยกยอด และข้อยกเว้นเมื่อลูกค้าปลายทางลดคำสั่งซื้อ ต้องมีเขียนไว้จึงใช้ได้
หลักกฎหมาย (ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์) ถ้าส่วนที่ต้องจ่ายเมื่อซื้อไม่ถึงถูกมองเป็นเบี้ยปรับ ศาลอาจลดลงเป็นจำนวนพอสมควรเมื่อสูงเกินส่วน โดยพิเคราะห์ถึงทางได้เสียของเจ้าหนี้ทุกอย่างอันชอบด้วยกฎหมาย ไม่ใช่เฉพาะทางได้เสียในเชิงทรัพย์สิน (มาตรา 383) แต่เมื่อชำระไปแล้ว สิทธิขอลดเป็นอันขาดไป และข้อตกลงบางแบบอาจถูกมองเป็นราคาของข้อผูกพันหลักมากกว่าเบี้ยปรับ ซึ่งผลต่างกัน
ความเห็นเชิงปฏิบัติของเรา อย่าถือว่า Take-or-Pay ทุกแบบมีผลเหมือนกัน ก่อนลงนามให้แยกให้ออกว่าเลขไหนเป็นประมาณการ เลขไหนเป็นข้อผูกพัน นับกันรายงวดหรือรายปี ยกยอดได้หรือไม่ และใครแบกความเสี่ยงเมื่อยอดขายปลายทางตก ส่วนผู้ที่มีข้อผูกพันอยู่แล้ว ให้ตรวจถ้อยคำก่อนยอมจ่ายหรือปฏิเสธ
คู่มือนี้เน้นข้อผูกพันซื้อขั้นต่ำและส่วนขาด หากต้นทุนวัตถุดิบเปลี่ยนและต้องการปรับราคา ดู ต้นทุนวัตถุดิบขึ้นระหว่างสัญญา ส่วนใบเสนอราคากับ PO ที่ขัดกัน ดู ใบเสนอราคากับใบสั่งซื้อเขียนไม่ตรงกัน
ใครควรอ่านส่วนไหน
| สถานะของคุณ | ส่วนที่ควรอ่าน |
|---|---|
| ยังไม่เซ็น | ข้อ 1 ถึง 4 แยกประมาณการกับข้อผูกพัน ข้อ 6 ตารางข้อควรเจรจา และข้อ 7 เช็กลิสต์ก่อนลงนาม |
| เซ็นแล้วกำลังใช้ | ข้อ 3 การเลื่อนรับและการยกยอด ข้อ 4 เมื่อยอดสั่งของลูกค้าปลายทางลดลง และข้อ 7 เช็กลิสต์ติดตามปริมาณ |
| มีข้อพิพาทแล้ว | ข้อ 5 ส่วนขาดเป็นราคาหรือเบี้ยปรับ ข้อ 4 ผลของยอดสั่งที่ลดลง แล้วรวบรวมเอกสารตามข้อ 7 |
1. ประมาณการสั่งซื้อกับข้อผูกพันซื้อจริง ต่างกันอย่างไร
สัญญาซื้อขายระยะยาวมักมีตัวเลขปริมาณหลายตัวอยู่ในหลายที่ ทั้งในเนื้อสัญญา ในภาคผนวก และในข้อความที่ส่งกันระหว่างทาง สิ่งที่ต้องแยกคือเลขใดผู้ซื้อ ผูกพันว่าจะซื้อหรือจะจ่าย และเลขใดเป็นเพียง ภาพที่ผู้ซื้อคาดการณ์ไว้ให้ผู้ขายวางแผน
| ประเภทตัวเลข | ลักษณะ | ถ้อยคำที่มักพบ | ผลโดยทั่วไป |
|---|---|---|---|
| ประมาณการ (forecast) | ผู้ซื้อแจ้งเพื่อให้ผู้ขายจัดวัตถุดิบและกำลังการผลิต | "ประมาณการ" "คาดว่าจะ" "เพื่อการวางแผน" | มักไม่ผูกพันให้ซื้อ แต่บางสัญญาให้ผู้ขายเรียกเงินคืนวัตถุดิบที่สั่งเตรียมไว้ตามประมาณการ |
| ปริมาณขั้นต่ำที่ต้องซื้อ | ผู้ซื้อตกลงว่าจะซื้อไม่น้อยกว่าเท่านี้ในแต่ละงวด | "ต้องซื้อไม่น้อยกว่า" "ปริมาณขั้นต่ำ" | ผู้ซื้อมีหน้าที่ซื้อ ถ้าซื้อน้อยกว่า ถือว่าผิดสัญญาหรือต้องจ่ายส่วนขาดตามที่สัญญากำหนด |
| Take-or-Pay | ผู้ซื้อต้องจ่ายเท่าขั้นต่ำแม้ไม่รับสินค้า | "ต้องจ่ายแม้ไม่รับ" "จ่ายส่วนขาด" | ผู้ซื้อจ่ายส่วนขาดโดยไม่ต้องรับสินค้า ตามสูตรที่สัญญาเขียน |
| ปริมาณสูงสุด ที่ผู้ขายต้องเตรียมไว้ | เพดานที่ผู้ขายผูกพันจะส่งให้ | "ปริมาณสูงสุด" "ความจุที่สำรองไว้" | เป็นภาระของผู้ขาย ไม่ใช่ภาระซื้อของผู้ซื้อ |
เมื่อเอกสารหลายฉบับให้ตัวเลขไม่ตรงกัน ให้ดูก่อนว่าฉบับใดเป็นสัญญาหลัก ฉบับใดเป็นภาคผนวกหรือใบสั่งซื้อ และสัญญามีข้อที่บอกลำดับความสำคัญของเอกสารหรือไม่ ถ้าสัญญาไม่บอก ควรตกลงกันเป็นลายลักษณ์อักษรให้ชัดก่อนเริ่มซื้อ
จุดที่ควรเช็ก: ตัวเลขนั้นถูกเรียกว่าอะไร อยู่ในเอกสารใด ใครเป็นผู้แจ้ง แจ้งเมื่อใด และสัญญากำหนดผลของการซื้อไม่ถึงไว้หรือไม่
2. Take-or-Pay ทำงานอย่างไร
ข้อตกลงนี้มักมีองค์ประกอบดังนี้ ผู้ซื้อควรหาให้ครบในสัญญาของตัวเอง
- ปริมาณขั้นต่ำและระยะเวลานับ เช่นต่อเดือน ต่อไตรมาส หรือต่อปี การนับรายปีให้ความยืดหยุ่นกว่ารายเดือน
- สิ่งที่นับเป็นการซื้อ นับเมื่อสั่ง เมื่อผู้ขายพร้อมส่ง เมื่อส่งมอบ หรือเมื่อรับสินค้า ต่างกันมากเมื่อมีการเลื่อนรับ
- สูตรส่วนขาด ส่วนขาดคือปริมาณขั้นต่ำลบด้วยปริมาณที่ซื้อจริง แล้วคูณด้วยราคาหรือสัดส่วนของราคา สัญญาบางฉบับคิดเต็มราคา บางฉบับคิดเพียงบางส่วน เพราะผู้ขายประหยัดต้นทุนที่ไม่ได้ผลิต
- วิธีและเวลาเรียกเก็บ ออกใบแจ้งหนี้หลังสิ้นงวดภายในกี่วัน และผู้ซื้อมีสิทธิโต้แย้งตัวเลขภายในเวลาเท่าใด
- สิทธิของผู้ซื้อหลังจ่ายส่วนขาด เช่นรับสินค้าส่วนนั้นภายหลังได้หรือไม่ ซึ่งเป็นเรื่องของข้อ 3
- ข้อยกเว้นและทางออก เช่นเหตุที่ทำให้ผู้ขายส่งไม่ได้ เหตุสุดวิสัย หรือสิทธิผู้ซื้อลดปริมาณเมื่อแจ้งล่วงหน้า
ข้อตกลงแบบนี้ไม่ใช่เรื่องผิดกฎหมายโดยตัวมันเอง ผู้ขายมีเหตุผลทางธุรกิจที่จะขอ เช่นต้องลงทุนเครื่องจักรหรือสั่งวัตถุดิบล่วงหน้า สิ่งที่ผู้ซื้อควรทำคือรู้ว่าตัวเองรับความเสี่ยงเท่าใดก่อนลงนาม และเจรจาให้ภาระสมกับสิ่งที่ผู้ขายจองไว้จริง
3. เลื่อนรับสินค้า ยกยอดข้ามงวด และชดเชยย้อนหลัง ทำได้เมื่อไร
ผู้ซื้อที่ใกล้จะซื้อไม่ถึงขั้นต่ำมักถามว่าขอเลื่อนรับได้ไหม หรือไปชดเชยในงวดหน้าได้ไหม คำตอบขึ้นอยู่กับว่าสัญญาให้สิทธิไว้หรือไม่ ถ้าสัญญาเงียบ ผู้ซื้อไม่มีสิทธิทำเองฝ่ายเดียว ต้องขอความยินยอมจากผู้ขาย
| กลไก | ความหมาย | สิ่งที่ต้องดูในสัญญา |
|---|---|---|
| เลื่อนรับ (deferral) | ผู้ซื้อขอให้ผู้ขายถือของไว้ก่อนแล้วรับภายหลัง | ได้กี่ครั้ง นานเท่าใด ใครรับค่าเก็บรักษาและความเสี่ยงของสินค้า ราคาปรับหรือไม่ |
| ยกยอดไปงวดหน้า (carry-forward) | ปริมาณที่ซื้อเกินขั้นต่ำในงวดนี้ถูกนับเป็นของงวดหน้า | ยกไปได้กี่งวด และมีเพดานหรือไม่ |
| ซื้อชดเชยภายหลัง (make-up) | ผู้ซื้อที่จ่ายส่วนขาดไปแล้ว ขอรับสินค้าส่วนนั้นในงวดต่อมา | ภายในกี่เดือน ราคาที่ใช้คือราคาเดิมหรือราคาปัจจุบัน และต้องจ่ายซ้ำหรือไม่ |
| เครดิตส่วนขาด | ส่วนที่จ่ายไปแล้วถูกหักจากการซื้อครั้งต่อไป | หักจากอะไร และหมดอายุเมื่อใด |
ข้อควรระวังเมื่อขอผ่อนผัน
- ขอเป็นลายลักษณ์อักษรและให้ผู้ขายตอบกลับ ข้อความสนทนาในไลน์ที่ผู้ขายตอบว่า "ได้ครับ" ควรสรุปเป็นอีเมลยืนยันว่าตกลงอะไร นานเท่าใด และมีผลต่อยอดงวดไหน
- การผ่อนผันหนึ่งครั้งไม่ใช่ข้อตกลงถาวร ถ้าผู้ขายผ่อนผันครั้งหนึ่ง ควรเขียนให้ชัดว่าเป็นเฉพาะครั้งนี้หรือเป็นแนวปฏิบัติต่อไป
- ยังไม่ได้รับชำระหรือรับสินค้า อย่าเข้าใจว่าสิทธิหายไป ตามมาตรา 381 ถ้าเจ้าหนี้ยอมรับชำระหนี้แล้ว จะเรียกเบี้ยปรับได้ต่อเมื่อบอกสงวนสิทธิไว้ในเวลารับชำระ ผู้ขายจึงอาจส่งข้อความสงวนสิทธิเมื่อรับเงินหรือส่งสินค้า ผู้ซื้อควรอ่านข้อความเหล่านั้นด้วย
4. คำสั่งซื้อจากลูกค้าปลายทางลดลง ผู้ซื้อยังต้องจ่ายหรือไม่
นี่คือสถานการณ์ที่ผู้ซื้อวัตถุดิบและโรงงานเจอบ่อย ผู้ซื้อทำสัญญาจัดซื้อจากผู้ขาย และขายต่อให้ลูกค้าของตนอีกทอดหนึ่ง เมื่อลูกค้าปลายทางลดคำสั่งซื้อ ผู้ซื้อก็ซื้อวัตถุดิบไม่ถึง ประเด็นคือสัญญาจัดซื้อผูกขั้นต่ำเข้ากับยอดสั่งของลูกค้าปลายทางหรือไม่
- สัญญาไม่ได้เขียนเชื่อมไว้ สัญญาจัดซื้อกับสัญญาขายต่อเป็นคนละฉบับ ผู้ขายวัตถุดิบไม่ได้เป็นคู่สัญญาในฉบับหลัง ความเสี่ยงยอดสั่งที่ตกมักอยู่กับผู้ซื้อ เว้นแต่สัญญามีข้อยกเว้น
- สัญญาเขียนกลไกรองรับไว้ เช่นให้ลดปริมาณเมื่อแจ้งล่วงหน้าและแสดงหลักฐานยอดสั่งที่ลดลง ให้เจรจาปรับขั้นต่ำเมื่อยอดตกเกินร้อยละที่กำหนด หรือเปลี่ยนเป็นปริมาณรายปี ให้ใช้ตามที่เขียนและทำตามขั้นตอนที่สัญญากำหนด เช่นแจ้งภายในกี่วัน
- เป็นเหตุสุดวิสัยหรือไม่ ยอดสั่งที่ลดลงตามตลาดหรือการเปลี่ยนแปลงของลูกค้า โดยทั่วไปไม่ใช่เหตุสุดวิสัยโดยตัวมันเอง ดูแนวคิดในคู่มือ เหตุสุดวิสัยกับต้นทุนที่เพิ่มขึ้น ว่าเหตุสุดวิสัยต่างจากความเสี่ยงทางธุรกิจอย่างไร
ถ้าผู้ซื้อทราบแล้วว่ายอดจะตก ควรแจ้งผู้ขายแต่เนิ่น ๆ เพราะผู้ขายอาจยังปรับแผนได้ และการแจ้งเร็วช่วยให้เจรจาทางออก เช่นเลื่อนรับ หรือเปลี่ยนไปซื้อผลิตภัณฑ์อื่นของผู้ขาย ดีกว่าปล่อยให้งวดสิ้นสุดแล้วถูกเรียกเก็บส่วนขาด
5. ส่วนขาดเป็นราคา หรือเป็นเบี้ยปรับที่ศาลลดได้
เมื่อผู้ซื้อซื้อไม่ถึงขั้นต่ำและถูกเรียกเก็บเงินส่วนขาด คำถามกฎหมายคือเงินนั้นเป็นอะไร เพราะมีผลต่อการโต้แย้ง
แบบที่ 1: เป็นราคาของข้อผูกพันหลัก สัญญาอาจเขียนให้ผู้ซื้อมีหนี้ต้องจ่ายตามปริมาณขั้นต่ำตั้งแต่แรก การจ่ายส่วนขาดจึงเป็นการชำระหนี้นั้นเอง ไม่ใช่การลงโทษที่ผิดสัญญา ถ้าถ้อยคำเป็นแบบนี้ การขอให้ศาลลดมักยากกว่า เพราะไม่ใช่เบี้ยปรับ
แบบที่ 2: เป็นเบี้ยปรับ สัญญาอาจเขียนว่าถ้าผู้ซื้อซื้อไม่ถึง ผู้ซื้อผิดสัญญาและต้องจ่ายเงินจำนวนหนึ่งเป็นการชดใช้ ซึ่งใกล้เคียงเบี้ยปรับตามมาตรา 379 ที่ให้ริบเบี้ยปรับเมื่อลูกหนี้ผิดนัด ผลที่ตามมา
- ผู้ขายเรียกเบี้ยปรับแทนการให้ชำระหนี้ได้ แต่เมื่อแสดงต่อผู้ซื้อว่าจะเรียกเบี้ยปรับแล้ว ก็ขาดสิทธิเรียกให้ชำระหนี้อีก (มาตรา 380 วรรคแรก)
- ถ้าผู้ขายมีสิทธิเรียกค่าสินไหมทดแทน ก็เรียกเบี้ยปรับเป็นจำนวนน้อยที่สุดแห่งค่าเสียหายได้ และพิสูจน์ค่าเสียหายที่มากกว่านั้นได้ (มาตรา 380 วรรคสอง) ขอบเขตค่าเสียหายตามปกติดูมาตรา 222 คือความเสียหายที่ตามปกติย่อมเกิดจากการไม่ชำระหนี้ และความเสียหายจากพฤติการณ์พิเศษที่คู่กรณีคาดเห็นหรือควรคาดเห็นล่วงหน้า
- ถ้าเบี้ยปรับสำหรับกรณีชำระหนี้ไม่ถูกต้องสมควร ผู้ขายเรียกเบี้ยปรับเพิ่มจากการให้ชำระหนี้ได้ (มาตรา 381) แต่ถ้ารับชำระหนี้แล้ว ต้องสงวนสิทธิไว้ในเวลารับชำระจึงจะเรียกได้
- ถ้าเบี้ยปรับที่ริบนั้นสูงเกินส่วน ศาลลดเป็นจำนวนพอสมควรได้ โดยพิเคราะห์ทางได้เสียของเจ้าหนี้ทุกอย่างอันชอบด้วยกฎหมาย ไม่ใช่เฉพาะทางทรัพย์สิน (มาตรา 383 วรรคแรก)
- เมื่อใช้เงินตามเบี้ยปรับแล้ว สิทธิขอลดเป็นอันขาดไป (มาตรา 383 วรรคสอง) ผู้ซื้อจึงควรโต้แย้งก่อนจ่าย
ว่าเงินส่วนขาดจะถูกมองเป็นแบบไหนนั้น ขึ้นอยู่กับถ้อยคำ โครงสร้างของสัญญา และข้อเท็จจริง เช่นสัญญาเรียกว่าอะไร ผู้ขายประหยัดต้นทุนอะไรบ้างจากการไม่ผลิต และจำนวนที่เรียกสัมพันธ์กับความเสียหายจริงเพียงใด ผู้ที่เจอข้อเรียกร้องควรให้ทนายตรวจสัญญาทั้งฉบับก่อนสรุป
เรื่องการหักค่าปรับหรือค่าเสียหายออกจากยอดชำระเอง ดู ลูกค้าหักค่าปรับหรือค่าเสียหายออกจากยอดชำระเอง และเรื่องค่าปรับตามใบสั่งซื้อดู ใบเสนอราคากับใบสั่งซื้อเขียนไม่ตรงกัน
6. ก่อนลงนามหรือเจรจา ควรต่อรองเรื่องใดบ้าง
ตารางนี้เป็นจุดที่ผู้ซื้อมักต่อรองได้ ไม่ใช่ข้อกำหนดตายตัว ผลลัพธ์ขึ้นกับอำนาจต่อรองและลักษณะธุรกิจของแต่ละฝ่าย
| ประเด็น | เรื่องที่ควรถาม | ทางเลือกที่พบได้ |
|---|---|---|
| ระยะเวลานับ | นับรายเดือน รายไตรมาส หรือรายปี | ใช้รายปี หรือรายไตรมาส เพื่อให้ยอดสูงต่ำเฉลี่ยกันได้ |
| ระดับปริมาณขั้นต่ำ | ตั้งไว้สูงเกินกว่ายอดขายที่ทำได้จริงหรือไม่ | ตั้งเป็นร้อยละของประมาณการ หรือเริ่มต่ำแล้วเพิ่มเมื่อยอดขายถึงจริง |
| ช่วงยืดหยุ่น | มีช่วงที่ซื้อต่ำกว่าได้โดยไม่ถือเป็นส่วนขาดหรือไม่ | ยอมให้คลาดเคลื่อน เช่นบวกลบตามร้อยละที่ตกลง |
| สูตรส่วนขาด | คิดเต็มราคาหรือเพียงส่วนที่ผู้ขายเสียหายจริง | คิดเป็นสัดส่วนของราคาหลังหักต้นทุนที่ประหยัดได้ |
| ยกยอดและชดเชยภายหลัง | ซื้อเกินยกไปได้ไหม ส่วนขาดที่จ่ายแล้วรับของคืนได้ไหม | ระบุจำนวนงวด ราคาที่ใช้ และเวลาหมดอายุ |
| เลื่อนรับ | เลื่อนได้กี่ครั้ง ใครรับค่าเก็บรักษา | กำหนดสิทธิเลื่อนจำนวนจำกัดโดยแจ้งล่วงหน้า |
| ยอดสั่งของลูกค้าปลายทางลด | มีกลไกลดปริมาณหรือเจรจาใหม่หรือไม่ | ระบุเกณฑ์ ขั้นตอนแจ้ง และหลักฐานที่ต้องแสดง |
| ผู้ขายส่งไม่ได้ | ถ้าผู้ขายส่งไม่ครบ ปริมาณขั้นต่ำลดลงหรือไม่ | ระบุว่าส่วนที่ผู้ขายส่งไม่ได้ ไม่นับเป็นส่วนขาดของผู้ซื้อ |
| ระยะเวลาสัญญาและการต่ออายุ | ผูกพันกี่ปี ต่ออายุอัตโนมัติหรือไม่ | ดู ต่ออายุอัตโนมัติและวันบอกกล่าว |
| ปรับราคา | ราคาคงที่ตลอดหรือปรับตามสูตร | ดู ต้นทุนวัตถุดิบขึ้นระหว่างสัญญา |
| เพดานความรับผิด | ส่วนขาดและค่าเสียหายรวมกันมีเพดานหรือไม่ | ดู ความรับผิดและการชดใช้ในสัญญา |
7. เช็กลิสต์ก่อนลงนามและระหว่างสัญญา
ก่อนลงนาม
- ระบุตัวเลขปริมาณทุกตัวในสัญญาและภาคผนวก ว่าเป็นประมาณการหรือข้อผูกพัน
- ตรวจถ้อยคำ "ต้องซื้อ" "ต้องจ่าย" "ประมาณการ" ว่าไม่ปะปนกัน
- ดูระยะเวลานับ ว่ารายงวดหรือรายปี และนับตอนสั่ง ส่ง หรือรับ
- ดูสูตรส่วนขาด และเทียบกับประมาณการยอดขายแบบต่ำสุดที่เป็นไปได้ของตนเอง
- ตรวจว่ามีเลื่อนรับ ยกยอด ชดเชยภายหลัง และเครดิตส่วนขาดหรือไม่ และเงื่อนไขของแต่ละอย่าง
- ตรวจว่ามีข้อยกเว้นเมื่อผู้ขายส่งไม่ได้ เมื่อเกิดเหตุสุดวิสัย หรือเมื่อยอดสั่งปลายทางลด
- ตรวจระยะเวลาสัญญา การต่ออายุ และวิธีบอกเลิก
- จดข้อสัญญาที่ตั้งใจเจรจา และข้อที่ยอมรับได้ถ้าอีกฝ่ายไม่ปรับ
ระหว่างสัญญา
- ทำตารางติดตามปริมาณที่ซื้อจริงเทียบกับขั้นต่ำ ทุกเดือน
- แจ้งผู้ขายล่วงหน้าเมื่อเห็นแนวโน้มซื้อไม่ถึง ตามกำหนดแจ้งที่สัญญาให้ไว้
- เก็บเอกสารการเลื่อนรับ ยกยอด และการผ่อนผันทุกฉบับเป็นลายลักษณ์อักษร
- เก็บหลักฐานยอดสั่งของลูกค้าปลายทางที่ลดลง ถ้าสัญญามีกลไกอ้างอิง
- ตรวจใบแจ้งหนี้ส่วนขาดทุกครั้ง ทั้งสูตร ตัวเลข และช่วงเวลา ก่อนชำระ
เมื่อมีข้อพิพาท
- รวบรวมสัญญา ภาคผนวก ใบสั่งซื้อ อีเมล และข้อความที่เกี่ยวกับปริมาณ
- ทำตารางปริมาณสั่ง ปริมาณรับ และปริมาณขั้นต่ำรายงวด
- ตรวจว่าผู้ขายได้เตรียมวัตถุดิบหรือกำลังผลิตไว้จริงเพียงใด ถ้ามีหลักฐาน
- อย่าชำระส่วนขาดก่อนทราบว่าเป็นราคาหรือเบี้ยปรับ เพราะการชำระมีผลต่อสิทธิขอลดตามมาตรา 383
8. ตัวอย่างสมมติ: ผู้ซื้อวัตถุดิบพลาสติกซื้อไม่ถึงขั้นต่ำเพราะลูกค้าปลายทางลดคำสั่ง
ตัวอย่างนี้ไม่ใช่เรื่องจริง ชื่อ ตัวเลข และเงื่อนไขเป็นเพียงภาพประกอบ
บริษัท ก ผลิตชิ้นส่วนพลาสติกขายให้ผู้ผลิตเครื่องใช้ไฟฟ้า ทำสัญญาซื้อเม็ดพลาสติกจากบริษัท ข เป็นเวลา 2 ปี สัญญากำหนดปริมาณขั้นต่ำปีละ 600 ตัน นับรายปี ส่วนที่ซื้อไม่ถึงต้องจ่ายส่วนขาดเป็น 40 เปอร์เซ็นต์ของราคาต่อตัน (สมมติ) และสัญญาไม่มีข้อยกเว้นเมื่อยอดสั่งปลายทางลด ไม่มีสิทธิยกยอด
ปลายปีแรก บริษัท ก ซื้อจริง 450 ตัน เพราะลูกค้าปลายทางลดคำสั่งซื้อ ส่วนที่ขาดคือ 150 ตัน บริษัท ข ออกใบแจ้งหนี้ส่วนขาดโดยคิดเป็น 40 เปอร์เซ็นต์ของราคา
ข้อที่บริษัท ก ควรตรวจ
- ข้อผูกพัน ตัวเลข 600 ตันเขียนว่า "ต้องซื้อไม่น้อยกว่า" จึงเป็นข้อผูกพัน ไม่ใช่ประมาณการ
- เหตุที่ลูกค้าปลายทางลด สัญญาไม่มีข้อยกเว้น จึงมักเป็นความเสี่ยงของบริษัท ก
- สูตรส่วนขาด ตรวจว่า 40 เปอร์เซ็นต์ สัมพันธ์กับต้นทุนที่บริษัท ข ไม่ได้ผลิตหรือไม่ และมีตัวเลขรองรับหรือไม่
- ลักษณะของเงิน ถ้าสัญญาเขียนว่าเป็นเงินที่ต้องจ่ายตามข้อผูกพันซื้อ อาจเป็นราคา ถ้าเขียนว่าเป็นค่าปรับเมื่อผิดสัญญา อาจเป็นเบี้ยปรับที่ศาลลดได้ตามมาตรา 383 หากสูงเกินส่วน
- การโต้แย้งก่อนชำระ ถ้าจะโต้แย้ง ต้องทำก่อนจ่าย เพราะหลังจ่ายตามเบี้ยปรับแล้วสิทธิขอลดเป็นอันขาดไป
ทางที่บริษัท ก อาจทำ คือขอเจรจาให้บริษัท ข รับเป็นการยกยอดไปปีหน้า หรือให้ซื้อส่วนขาดเป็นเครดิตสำหรับสินค้าอื่น โดยทำเป็นลายลักษณ์อักษร ผลจะเป็นอย่างไรขึ้นอยู่กับสัญญาและความเต็มใจของบริษัท ข ไม่มีหลักประกันว่าจะลดหรือผ่อนผันได้
อย่าเข้าใจผิด
- "ตัวเลขประมาณการในสัญญา คือปริมาณที่ต้องซื้อ" ไม่เสมอไป ประมาณการที่ให้ผู้ขายวางแผนต่างจากปริมาณขั้นต่ำที่ผู้ซื้อผูกพัน ต้องดูถ้อยคำและเอกสารที่ตัวเลขอยู่
- "ขายของต่อไม่ได้ ก็ไม่ต้องจ่าย" ไม่เสมอไป ถ้าสัญญาไม่ผูกขั้นต่ำเข้ากับยอดสั่งของลูกค้าปลายทาง ความเสี่ยงนี้มักอยู่กับผู้ซื้อ ต้องดูสัญญาว่ามีข้อยกเว้นหรือไม่
- "Take-or-pay ทุกแบบเหมือนกัน" ไม่จริง ระยะเวลานับ สูตรส่วนขาด การยกยอด และข้อยกเว้นต่างกัน ผลจึงต่างกัน คำศัพท์เดียวกันอาจหมายถึงข้อตกลงที่ต่างกันมาก
- "ศาลลดเบี้ยปรับให้ได้เสมอ" ไม่ใช่ ศาลอาจลดเมื่อสูงเกินส่วนและข้อตกลงนั้นเป็นเบี้ยปรับ แต่ข้อตกลงบางแบบอาจถูกมองเป็นราคา และเมื่อชำระแล้วสิทธิขอลดเป็นอันขาดไป (มาตรา 383)
- "ผู้ขายผ่อนผันครั้งเดียว แปลว่าต่อไปก็ผ่อนผันตลอด" ไม่แน่ ให้เขียนยืนยันทุกครั้งว่าเป็นเฉพาะครั้งนี้หรือต่อเนื่อง
- "ผู้ซื้อเลื่อนรับหรือยกยอดเองได้" ได้เฉพาะเมื่อสัญญาให้สิทธิ ถ้าสัญญาเงียบ ต้องได้รับความยินยอมจากผู้ขาย
- "คู่มือนี้ยืนยันว่าเงื่อนไขของคุณมีผลอย่างไร" ไม่ใช่ เป็นแนวทางทั่วไป เงื่อนไขของแต่ละสัญญามีผลต่างกัน
ขอบเขตของคู่มือนี้ คู่มือนี้พูดถึงข้อผูกพันซื้อขั้นต่ำและส่วนขาดระหว่างธุรกิจกับธุรกิจ ไม่ได้ครอบคลุมสัญญาพลังงานหรือสัญญาที่มีกฎเฉพาะ การคำนวณภาษีของเงินส่วนขาด หรือรายละเอียดข้อพิพาทที่ต้องดูพยานหลักฐานเป็นรายเรื่อง ผลจริงเปลี่ยนได้ตามถ้อยคำสัญญาและข้อเท็จจริง ข้อมูล ณ วันที่ 21 พฤศจิกายน 2569 ส่วนเรื่องภาษีให้นักบัญชีหรือผู้สอบบัญชีตรวจ
อ่านเพิ่มเติม
- ต้นทุนวัตถุดิบขึ้นระหว่างสัญญา บริษัทขอปรับราคาได้เมื่อไร
- ใบเสนอราคากับใบสั่งซื้อ (PO) เขียนไม่ตรงกัน ต้องยึดเงื่อนไขไหน
- เหตุสุดวิสัยกับต้นทุนที่เพิ่มขึ้น
- ลูกค้าหักค่าปรับหรือค่าเสียหายออกจากยอดชำระเอง
- ต่ออายุอัตโนมัติและวันบอกกล่าว
- ความรับผิดและการชดใช้ในสัญญา
ข้อผูกพันซื้อขั้นต่ำต้องแยกจากประมาณการให้ออกก่อนลงนาม และถ้าถูกเรียกเก็บส่วนขาด ให้ตรวจก่อนชำระว่าเป็นราคาหรือเบี้ยปรับ เพราะหลังชำระแล้วสิทธิขอลดตามมาตรา 383 เป็นอันขาดไป
เราช่วยตรวจภาระซื้อขั้นต่ำในสัญญาก่อนลงนาม จัดทำตารางแยกประมาณการกับข้อผูกพัน และวางแผนเจรจาปริมาณซื้อ รวมถึงตรวจใบแจ้งหนี้ส่วนขาดและหนังสือทวงถามที่ได้รับ เราไม่ใช่ที่ปรึกษาภาษีหรือนักบัญชี และไม่สามารถรับรองว่าคู่สัญญาจะยอมลดหรือผ่อนผัน ค่าบริการขึ้นอยู่กับขั้นของเรื่องและงานที่ต้องทำ ส่งเอกสารให้เราดูก่อน เราจะแจ้งขอบเขตงานและค่าบริการเป็นลายลักษณ์อักษรก่อนเริ่มงาน โทร 092-254-2045 หรือ ส่งรายละเอียดให้เรา ดูเพิ่มเติมที่ สัญญาและเอกสาร และ งานด้านธุรกิจ
คู่มือนี้เผยแพร่โดย สำนักงานกฎหมายสุวรรณวรา ลอว์เฟิร์ม — สำนักงานกฎหมายในจังหวัดขอนแก่น ก่อตั้งเมื่อปี 1986 เป็นข้อมูลทั่วไปเท่านั้น ไม่ใช่คำแนะนำทางกฎหมายสำหรับเรื่องใดเรื่องหนึ่งโดยเฉพาะ

