ผู้จัดการมรดกเสียชีวิตหรือทำหน้าที่ต่อไม่ได้ ขณะแบ่งมรดกยังไม่เสร็จ ทายาททำอย่างไร

ศาลตั้งพี่ชายเป็นผู้จัดการมรดกไว้แล้ว งานยังไม่ทันเสร็จ พี่ชายก็เสียชีวิต หรือป่วยหนักจนลงชื่อไม่ได้ หรือย้ายไปอยู่ต่างประเทศแล้วติดต่อไม่ได้ ทายาทที่เหลือมักสงสัยว่าใครทำต่อ โฉนดและสมุดบัญชีอยู่กับใคร และต้องเริ่มทุกอย่างใหม่หรือไม่ คู่มือนี้พูดเฉพาะจุดนี้ คือสิ่งที่ต้องตรวจก่อน เอกสารที่ต้องตามคืน งานที่ทำแล้วกับงานค้าง และการร้องขอตั้งคนใหม่ ส่วนขั้นตอนยื่นคำร้องดูขั้นตอนยื่นคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดก กรณีผู้จัดการมรดกยังมีชีวิตแต่เงียบดูผู้จัดการมรดกไม่แบ่งทรัพย์ ไม่ตอบทายาท และหลักทั่วไปดูคู่มือหลักเรื่องมรดก

คำตอบหลัก

เมื่อผู้จัดการมรดกเสียชีวิตหรือทำหน้าที่ไม่ได้ ให้เริ่มจากอ่านคำสั่งศาลตั้งผู้จัดการมรดกฉบับเดิมว่าตั้งกี่คนและให้ทำอย่างไร จากนั้นรักษาเอกสารกองมรดกไว้ให้ครบ แล้วจึงให้ศาลตั้งผู้จัดการมรดกคนใหม่ ตำแหน่งนี้ไม่ตกไปยังลูกหรือคู่สมรสของผู้จัดการมรดกที่เสียชีวิตโดยอัตโนมัติ

หลักกฎหมาย (ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์) มาตรา 1713 ให้ทายาท ผู้มีส่วนได้เสีย หรือพนักงานอัยการร้องขอให้ศาลตั้งผู้จัดการมรดกได้ รวมถึงเมื่อผู้จัดการมรดกหรือทายาท "ไม่สามารถหรือไม่เต็มใจ" จัดการ หรือมีเหตุขัดข้องในการจัดการหรือแบ่งปันมรดก มาตรา 1715 วางหลักไว้สำหรับผู้จัดการมรดกที่พินัยกรรมตั้งหลายคนว่า ถ้าบางคนไม่สามารถหรือไม่เต็มใจจัดการและเหลือคนเดียว คนนั้นจัดการโดยลำพังได้ แต่ถ้าเหลือหลายคน ให้สันนิษฐานไว้ก่อนว่าแต่ละคนจัดการลำพังไม่ได้ มาตรา 1726 ให้ผู้จัดการมรดกหลายคนใช้เสียงข้างมาก เว้นแต่มีข้อกำหนดพินัยกรรมเป็นอย่างอื่น ถ้าเสียงเท่ากันศาลชี้ขาดเมื่อมีคำขอ มาตรา 1727 ให้ผู้มีส่วนได้เสียร้องขอให้ศาลถอนผู้จัดการมรดกที่ละเลยหน้าที่หรือมีเหตุอื่นที่สมควรได้ แต่ต้องร้องก่อนการปันมรดกเสร็จสิ้น และตามตัวบทที่ปรากฏ ผู้จัดการมรดกลาออกได้เมื่อมีเหตุอันสมควรโดยต้องได้รับอนุญาตจากศาล มาตรา 1720 ให้ผู้จัดการมรดกรับผิดต่อทายาทตามหลักตัวแทน (มาตรา 809–812, 819, 823) และต่อบุคคลภายนอกให้ใช้มาตรา 831 โดยอนุโลม

ความเห็นเชิงปฏิบัติของเรา อย่าเสียเวลาถกว่าลูกของผู้จัดการมรดกที่เสียชีวิตจะ "รับช่วง" ได้หรือไม่ ทางที่ธนาคารและสำนักงานที่ดินยอมรับคือคำสั่งศาลฉบับใหม่ ส่วนระหว่างรอ สิ่งที่ทำได้และควรทำคือรักษาเอกสารและเงินของกองมรดกไม่ให้สูญหาย ตั้งแต่วันแรกควรบันทึกว่าใครถืออะไรอยู่

ตัวอย่างสมมติ นายบุญเรือนเสียชีวิตที่ขอนแก่น ทิ้งที่ดิน 2 แปลง บ้านหนึ่งหลัง และเงินฝากสองบัญชี ลูกสามคนคือ ศักดา มณี และปรีชา ศาลตั้งศักดาเป็นผู้จัดการมรดกคนเดียว ศักดาโอนที่ดินแปลงแรกเป็นชื่อมณีเรียบร้อยแล้ว แต่แปลงที่สองยังไม่ได้โอน และเงินฝากยังอยู่ ศักดาเสียชีวิตกะทันหันเมื่อเก้าเดือนหลังได้รับตั้ง ภรรยาของศักดาถือโฉนดและสมุดบัญชีไว้ มณีกับปรีชาจึงต้องตรวจว่าจะทำอะไรก่อน เราจะใช้ครอบครัวนี้เป็นตัวอย่างตลอดคู่มือ

1. เริ่มที่คำสั่งศาล: ตั้งกี่คน และให้ทำอย่างไร

ขอสำเนาคำสั่งศาลตั้งผู้จัดการมรดกพร้อมหนังสือรับรองคดีถึงที่สุด (ถ้ามี) แล้วดูสามเรื่อง คือตั้งคนเดียวหรือหลายคน ศาลสั่งให้ทำร่วมกันหรือแยกกันได้ และมีข้อจำกัดอำนาจหรือไม่ จากนั้นจดวันที่ผู้จัดการมรดกเริ่มหน้าที่ เพราะกรอบ 1 ปีตามมาตรา 1732 และการทำบัญชีตามมาตรา 1728 และ 1729 นับจากวันนั้น

ตัวอย่างสมมติ ศักดาเป็นผู้จัดการมรดกคนเดียว การตายของเขาจึงทำให้ไม่มีใครมีอำนาจเซ็นเอกสารกองมรดกได้เลย

2. ผู้จัดการร่วมกับมาตรา 1715 และ 1726: อย่าสรุปจากข้อความหน้าเดียว

หลักในมาตรา 1715 เขียนไว้สำหรับกรณีพินัยกรรมตั้งผู้จัดการหลายคน ถ้าศาลเป็นผู้ตั้ง ให้ถือตามถ้อยคำในคำสั่งเป็นหลัก ธนาคารและสำนักงานที่ดินมักตรวจว่าคำสั่งให้ผู้จัดการ "ร่วมกัน" ลงชื่อหรือไม่ ถ้าสงสัยอย่าให้คนที่เหลือเซ็นเองไปก่อน ให้ขอความเห็นเจ้าหน้าที่หรือทนาย เพราะการทำผิดอำนาจอาจกลับมาเป็นปัญหาภายหลัง

ถ้าผู้จัดการร่วมที่เหลืออยู่เห็นไม่ตรงกัน มาตรา 1726 ให้ใช้เสียงข้างมาก และถ้าเสียงเท่ากันให้ศาลชี้ขาดเมื่อมีคำขอ เมื่อคนหนึ่งเสียชีวิตแล้วเหลือสองคนที่เห็นต่างกันอาจเข้าเงื่อนนี้ได้

3. ทรัพย์และเอกสารที่ผู้จัดการมรดกที่เสียชีวิตถือไว้

เอกสารที่ผู้จัดการมรดกถืออยู่ เช่น โฉนด สมุดบัญชี บัตร หนังสือมอบอำนาจ บัญชีทรัพย์มรดก ใบเสร็จ และเงินสดของกองมรดก เป็นของกองมรดก ไม่ใช่ของผู้จัดการมรดกเอง และไม่ใช่ส่วนหนึ่งของมรดกของเขา

• มาตรา 1720 ใช้หลักตัวแทนเรื่องการรับผิดต่อทายาท รวมถึงหน้าที่ส่งมอบเงินและทรัพย์ที่ได้มา (เทียบมาตรา 809–812)
• ตามหลักตัวแทน เมื่อตัวแทนตาย ทายาทของตัวแทนต้องบอกกล่าวตัวการและจัดการตามสมควรเพื่อรักษาประโยชน์ของตัวการจนกว่าตัวการเข้าดูแลเองได้ (มาตรา 829) มาตรา 1720 ไม่ได้ระบุมาตรา 826–829 ไว้โดยตรง เราจึงใช้เป็นแนวทางปฏิบัติที่สมเหตุสมผล ไม่ใช่การบอกว่าตำแหน่งตกไปยังทายาทของเขา
• เงินของกองมรดกต้องแยกจากเงินของผู้จัดการมรดกเอง ถ้าเงินเข้าบัญชีส่วนตัวของผู้จัดการมรดกหรือปนกัน ให้ขอรายการเดินบัญชีผ่านผู้จัดการมรดกคนใหม่หรือศาล อย่าถอนเอง

วิธีขอจากครอบครัวควรใช้หนังสือสุภาพ ให้เวลาตอบ และไม่กล่าวหาโดยยังไม่มีข้อเท็จจริง ครอบครัวกำลังโศกเศร้า และในหลายกรณีเขาไม่รู้ว่าเอกสารเหล่านี้เป็นของกองมรดก ห้ามทายาทเข้าไปค้นบ้านหรือเปิดบัญชี โทรศัพท์ หรืออีเมลของผู้ตายโดยไม่มีอำนาจ อาจผิด พ.ร.บ. ว่าด้วยการกระทำความผิดเกี่ยวกับคอมพิวเตอร์ พ.ศ. 2550 มาตรา 5–7 และกฎหมายคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล ให้ขอผ่านหนังสือ และผ่านผู้จัดการมรดกคนใหม่เมื่อศาลตั้งแล้ว

ตัวอย่างหนังสือ (ปรับถ้อยคำให้เหมาะกับครอบครัวของท่าน)

เรื่อง ขอความร่วมมือเก็บรักษาและส่งมอบเอกสารของกองมรดกนายบุญเรือน

เรียน คุณ[ชื่อ] (ครอบครัวของคุณศักดา)

ขอแสดงความเสียใจต่อการจากไปของคุณศักดา ซึ่งศาล[ชื่อศาล] ตั้งเป็นผู้จัดการมรดกของนายบุญเรือน
ตามคำสั่งลงวันที่ [วันที่] ขณะนี้งานแบ่งมรดกยังไม่เสร็จ ข้าพเจ้าและทายาทจึงขอความร่วมมือดังนี้

1. โปรดเก็บเอกสารต่อไปนี้ไว้ในที่ปลอดภัย และอย่าทิ้งหรือเปลี่ยนแปลง
   - โฉนดที่ดินเลขที่ [..] และเอกสารสิทธิอื่น
   - สมุดบัญชี บัตรเอทีเอ็ม และเอกสารธนาคารของกองมรดก
   - สำเนาคำสั่งศาล บัญชีทรัพย์มรดก ใบเสร็จ และเอกสารภาษี
2. โปรดอย่าถอนเงินหรือโอนทรัพย์ใด ๆ ของกองมรดก และแยกเงินกองมรดกออกจากเงินส่วนตัว
3. โปรดแจ้งรายการเอกสารและเงินที่ถืออยู่ ภายในวันที่ [วันที่]
4. ทายาทจะยื่นคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดกคนใหม่ และจะนัดส่งมอบเอกสารให้คนใหม่
   พร้อมบันทึกการรับมอบเป็นลายลักษณ์อักษร

ขอบคุณสำหรับความร่วมมือ
[ชื่อ ที่อยู่ เบอร์โทร ของผู้ส่ง] วันที่ [วันที่]

ตอนส่งมอบให้ทำรายการเอกสารแนบ ให้ผู้ส่งกับผู้รับลงชื่อ ถ่ายรูปเอกสารไว้ และเก็บหลักฐานการส่งหนังสือ

4. งานที่ทำแล้วกับงานที่ยังค้าง

การทำตามที่ศาลให้อำนาจอย่างถูกต้องมักไม่ถูกเพิกถอนเพียงเพราะผู้จัดการมรดกตายภายหลัง และบุคคลภายนอกที่สุจริตก็มีมาตรา 831 ช่วยคุ้มครองตามหลักตัวแทน แต่ถ้าการโอนผิดอำนาจหรือมีเหตุไม่สุจริต ผลอาจต่างออกไป ต้องตรวจเอกสารเป็นรายการ

ตัวอย่างสมมติ การโอนแปลงแรกให้มณีที่ศักดาจดไว้ก่อนตายยังอยู่ ผู้จัดการมรดกคนใหม่ไม่ต้องทำซ้ำ แต่แปลงที่สองและเงินฝากต้องรอคำสั่งใหม่

5. ขั้นตอนศาลเพื่อตั้งผู้จัดการมรดกคนใหม่

ยื่นคำร้องตามมาตรา 1713 ที่ศาลซึ่งเป็นศาลเขตภูมิลำเนาของเจ้ามรดกตามหลักทั่วไป ขั้นตอนการยื่น การประกาศ และวันไต่สวนเหมือนเรื่องทั่วไป ดูรายละเอียดในขั้นตอนยื่นคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดก ที่นี่จะบอกเฉพาะหลักฐานที่เพิ่มเข้ามา

• มรณบัตรของผู้จัดการมรดกคนเดิม (หรือใบรับรองแพทย์และเอกสารแสดงว่าทำหน้าที่ไม่ได้ ถ้ายังมีชีวิต)
• สำเนาคำสั่งศาลเดิมและหนังสือรับรองคดีถึงที่สุด
• บัญชีเครือญาติ และหนังสือยินยอมของทายาทที่ลงชื่อได้ ระบุว่าใครจะเป็นผู้จัดการมรดกคนใหม่
• รายการทรัพย์ที่ทำแล้วกับที่ค้าง และสำเนาเอกสารที่ได้รับจากครอบครัวผู้ตาย

ถ้าผู้จัดการมรดกคนเดิมยังมีชีวิต มาตรา 1727 ให้ร้องถอนได้เมื่อมีเหตุ เช่น ละเลยหน้าที่ แต่ต้องร้องก่อนการปันมรดกเสร็จสิ้น ส่วนการลาออกต้องมีเหตุอันสมควรและต้องได้รับอนุญาตจากศาล

6. กรอบเวลาและความรับผิด

• มาตรา 1732 ให้จัดการมรดกและแบ่งปันให้เสร็จภายใน 1 ปีนับแต่เวลาเริ่มหน้าที่ เว้นแต่พินัยกรรม ทายาทเกินกึ่งหนึ่ง หรือศาลกำหนดเป็นอย่างอื่น เมื่อศาลตั้งคนใหม่ ควรขอให้ศาลกำหนดหรือชี้แจงเวลาให้เหมาะกับงานที่เหลือ
• ผู้จัดการมรดกคนใหม่ต้องเริ่มทำบัญชีภายใน 15 วัน และทำให้เสร็จภายใน 1 เดือน ต่อหน้าพยานอย่างน้อยสองคนที่มีส่วนได้เสีย (มาตรา 1728 และ 1729) และควรบันทึกว่าทรัพย์ใดได้รับมอบมาจากไหน
• มาตรา 1733 ห้ามทายาทฟ้องเกิน 5 ปีนับแต่การจัดการมรดกสิ้นสุดลง และการอนุมัติหรือปลดเปลื้องความรับผิดเรื่องรายงานบัญชีจะสมบูรณ์ต่อเมื่อส่งรายงานและเอกสารให้ทายาทล่วงหน้าไม่น้อยกว่า 10 วัน อย่าเซ็นปลดเปลื้องความรับผิดโดยยังไม่ได้เห็นบัญชี
• ถ้าพบว่าผู้จัดการมรดกที่เสียชีวิตเอาเงินกองมรดกไปใช้ส่วนตัว การเรียกร้องอาจทำได้กับกองมรดกของเขา ควรขอคำแนะนำก่อนและเก็บหลักฐาน

เราแนะนำให้คิดวันสำคัญไว้ล่วงหน้า และไม่ปล่อยให้ทรัพย์ที่ค้างเงียบไปนานเพียงเพราะเสียใจกับการจากไปของผู้จัดการมรดก

7. รายการตรวจสอบ

ภายใน 1–2 สัปดาห์แรก

• ได้มรณบัตรหรือใบรับรองแพทย์ของผู้จัดการมรดก
• ได้สำเนาคำสั่งศาลเดิม ตรวจว่าตั้งกี่คนและให้ทำร่วมกันหรือไม่
• ส่งหนังสือถึงครอบครัวให้เก็บและส่งมอบเอกสาร กำหนดวันตอบ
• ขอให้ไม่ถอนเงินและไม่โอนทรัพย์กองมรดก

ตรวจงานค้าง

• ทำรายการทรัพย์ที่โอนเสร็จแล้ว และที่ยังค้าง
• ขอรายการเดินบัญชีของบัญชีกองมรดกผ่านช่องทางที่ถูกต้อง
• ตรวจภาษีและเอกสารที่ต้องยื่นในนามกองมรดก

ยื่นต่อศาล

• ประชุมทายาท ตกลงว่าใครเป็นผู้จัดการมรดกคนใหม่ และเก็บหนังสือยินยอม
• เตรียมบัญชีเครือญาติและเอกสารตามหัวข้อ 5
• ยื่นคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดกคนใหม่ และตรวจกรอบเวลาตามมาตรา 1732 และ 1733

อ่านเพิ่มเติม

• ยื่นคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดก — ขั้นตอนศาล เอกสาร และวันไต่สวน
• ผู้จัดการมรดกไม่แบ่งทรัพย์ ไม่ตอบทายาท — เมื่อผู้จัดการมรดกยังมีชีวิตแต่ยื้อหรือเงียบ
• พ่อแม่เสียชีวิต แบ่งมรดกอย่างไร — ลำดับทายาท พินัยกรรม และหน้าที่ผู้จัดการมรดกโดยรวม
• การเลือกผู้จัดการมรดกตามพินัยกรรม — ตั้งหลายคนและตัวสำรองไว้ล่วงหน้า
• การโอนที่ดินมรดกที่สำนักงานที่ดิน — ที่ดินที่ค้างโอนต้องใช้เอกสารอะไร
• พบทรัพย์มรดกเพิ่มหลังแบ่งแล้ว — เมื่อคำสั่งเดิมยังใช้ได้หรือไม่

ตำแหน่งผู้จัดการมรดกไม่ตกทอดไปยังทายาทของเขา สิ่งที่ครอบครัวทำได้คือเก็บและส่งมอบเอกสาร และสิ่งที่ทายาททำได้คือขอให้ศาลตั้งคนใหม่โดยเร็ว

เราช่วยทายาทตรวจคำสั่งศาลเดิม ตามเอกสารคืน และยื่นคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดกคนใหม่ ปรึกษาเบื้องต้น โทร 092-254-2045 หรือ ส่งรายละเอียดให้เรา ดูเพิ่มเติมที่งานมรดก

คู่มือนี้เผยแพร่โดย สำนักงานกฎหมายสุวรรณวรา ลอว์เฟิร์ม — สำนักงานกฎหมายในจังหวัดขอนแก่น ก่อตั้งเมื่อปี 1986 เป็นข้อมูลทั่วไปเท่านั้น ไม่ใช่คำแนะนำทางกฎหมายสำหรับเรื่องใดเรื่องหนึ่งโดยเฉพาะ