ได้รับมรดกเป็นหุ้นบริษัท: ทะเบียนผู้ถือหุ้น เงินปันผล และสิทธิของทายาท

พ่อหรือคู่สมรสเสียชีวิต และทิ้งหุ้นโรงสี ร้านค้า หรือบริษัทของครอบครัวไว้ ทายาทมักสงสัยพร้อมกันหลายข้อ ว่าหุ้นเป็นของเราแล้วหรือยัง ทำไมชื่อในเอกสารบริษัทยังเป็นชื่อผู้ตาย ใครไปประชุมแทนได้ และเงินปันผลปีนี้ต้องรับกับใคร อีกคำถามที่พบบ่อยคือ ได้หุ้นแล้วเราเป็นกรรมการต่อจากพ่อเลยหรือเปล่า

คู่มือนี้ตอบเฉพาะเรื่องหุ้นบริษัทจำกัดที่ตกเป็นมรดก ภาพรวมการแบ่งมรดกดูคู่มือหลักเรื่องมรดก ขั้นตอนขอศาลตั้งผู้จัดการมรดกอยู่ในคู่มือยื่นคำร้อง สิทธิทั่วไปของผู้ถือหุ้นส่วนน้อยอยู่ในคู่มือสิทธิผู้ถือหุ้นส่วนน้อย และการแบ่งบทบาทเจ้าของ กรรมการ พนักงานในบ้านเดียวกันอยู่ในคู่มือธุรกิจครอบครัว

คำตอบหลัก

หลักกฎหมาย (ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์) กองมรดกได้แก่ทรัพย์สินทุกชนิดของผู้ตาย ตลอดทั้งสิทธิ หน้าที่ และความรับผิด เว้นแต่ที่เป็นการเฉพาะตัวของผู้ตายโดยแท้ (มาตรา 1600) และมรดกตกทอดแก่ทายาทเมื่อเจ้ามรดกตาย (มาตรา 1599) หุ้นจึงเป็นมรดก บริษัทจำกัดต้องมีสมุดทะเบียนผู้ถือหุ้นที่ระบุชื่อ จำนวนหุ้น และวันที่เริ่มหรือสิ้นสุดการเป็นผู้ถือหุ้น (มาตรา 1138) การโอนหุ้นชนิดระบุชื่อยกขึ้นยันบริษัทและบุคคลภายนอกไม่ได้จนกว่าจะจดแจ้งชื่อและสำนักของผู้รับโอนลงในทะเบียน (มาตรา 1129) เงินปันผลประกาศได้โดยมติที่ประชุมใหญ่และจ่ายจากกำไรเท่านั้น (มาตรา 1201) ส่วนกรรมการตั้งหรือถอดได้เฉพาะที่ประชุมใหญ่ (มาตรา 1151)

ความเห็นเชิงปฏิบัติของเรา ปัญหาส่วนใหญ่ไม่ใช่เรื่องว่าหุ้นเป็นของใคร แต่เป็นช่องว่างระหว่างสิทธิกับเอกสาร ทายาทมีสิทธิแล้วแต่ทะเบียนยังไม่เปลี่ยน บริษัทจึงไม่รู้ว่าจะส่งหนังสือนัดประชุมหรือจ่ายเงินให้ใคร ทางที่เร็วคือตกลงกันในหมู่ทายาทก่อนว่าใครจะถือหุ้นเท่าไร (หรือจะตั้งผู้จัดการมรดกเป็นผู้ถือแทนชั่วคราว) แล้วยื่นเอกสารให้บริษัทแก้ทะเบียนเป็นลายลักษณ์อักษร

ตัวอย่างสมมติ คุณวิชัยในขอนแก่นเสียชีวิต ถือหุ้นร้อยละ 40 ในบริษัทค้าข้าวของครอบครัว ทายาทคือคุณบุญเรือน ภรรยา กับชนิดาและธีรพงศ์ บุตร น้องชายของคุณวิชัยถือหุ้นร้อยละ 60 และเป็นกรรมการอยู่คนเดียว เขาบอกว่าจะ "ดูแลให้ก่อน" และยังไม่ยอมแก้ทะเบียน ในกรณีนี้ทั้งสามคนมีสิทธิในหุ้นร้อยละ 40 แล้ว แต่ต้องทำให้บริษัทรับรู้ด้วยเอกสาร มิฉะนั้นจะไม่ได้หนังสือนัดประชุมและไม่ได้เงินปันผล

1. หุ้นของผู้ตายเป็นของใคร และใครใช้สิทธิก่อนแก้ทะเบียน

หุ้นตกทอดแก่ทายาทตามพินัยกรรมหรือตามลำดับทายาทโดยธรรม ถ้ามีหลายคน หุ้นจะอยู่รวมกันในกองมรดกจนกว่าจะแบ่ง ระหว่างนี้ตามหลักทั่วไป

• ถ้าศาลตั้งผู้จัดการมรดกแล้ว หรือพินัยกรรมตั้งไว้ ผู้จัดการมรดกเป็นผู้จัดการกองมรดก รวมถึงหุ้น โดยมีหน้าที่เหมือนตัวแทนของทายาท เช่น ไปประชุมและลงคะแนนในนามกองมรดก ตามคำสั่งศาลหรือพินัยกรรม
• ถ้ายังไม่มีผู้จัดการมรดก ทายาทเป็นเจ้าของรวมกัน บริษัทมักไม่รับคำสั่งของทายาทคนใดคนหนึ่งเดี่ยว ๆ และขอให้ทายาททุกคนลงชื่อ หรือขอคำสั่งศาล
• ผู้จัดการมรดกต้องจัดการเพื่อประโยชน์ของทายาททุกคน ไม่ใช่ตัวเอง การลงคะแนนที่เอื้อประโยชน์ส่วนตัวหรือกันทายาทอื่นเป็นเหตุให้ถูกร้องคัดค้านหรือถอดถอนได้

บทบาทของผู้จัดการมรดกโดยละเอียดดูคู่มือยื่นคำร้อง ในทางปฏิบัติบริษัทแต่ละแห่งขอเอกสารไม่เหมือนกัน จึงควรถามบริษัทเป็นลายลักษณ์อักษรก่อน

2. สมุดทะเบียนผู้ถือหุ้น บอจ.5 และหุ้นที่โอนเพราะมรดก

เอกสารสองอย่างนี้ต่างกัน และมักถูกสับสน

มาตรา 1129 บัญญัติว่าหุ้นโอนกันได้โดยไม่ต้องขอความยินยอมจากบริษัท เว้นแต่เป็นหุ้นชนิดระบุชื่อลงในใบหุ้นที่ข้อบังคับของบริษัทกำหนดไว้เป็นอย่างอื่น หุ้นชนิดระบุชื่อที่โอนต้องทำเป็นหนังสือ มีลายมือชื่อผู้โอนและผู้รับโอน และพยานอย่างน้อยหนึ่งคน ไม่เช่นนั้นเป็นโมฆะ และใช้ยันบริษัทหรือบุคคลภายนอกไม่ได้จนกว่าจะจดแจ้งชื่อและสำนักผู้รับโอนลงในทะเบียน

ข้อควรระวังเกี่ยวกับมรดก มาตรา 1129 เขียนไว้สำหรับการโอนระหว่างบุคคล เราไม่พบมาตราใดในหมวดบริษัทจำกัดที่บัญญัติเรื่องหุ้นเปลี่ยนมือเพราะผู้ถือหุ้นตายโดยเฉพาะ การรับมรดกจึงอาศัยสิทธิตามมาตรา 1599 บวกกับข้อบังคับของบริษัท และแนวปฏิบัติที่บริษัทขอเอกสารจากทายาท ข้อบังคับบางฉบับกำหนดให้เสนอขายหรือขอความเห็นชอบก่อนโอน ควรอ่านทั้งฉบับว่าเขียนครอบคลุมการรับมรดกหรือไม่ และอย่าใช้ บอจ.5 เป็นหลักฐานเดียวว่าใครถือหุ้น เพราะต้องดูตัวทะเบียนและเอกสารที่มาของหุ้นด้วย

3. ต้องเตรียมอะไรเพื่อให้บริษัทแก้ทะเบียน

ชุดเอกสารที่บริษัทมักขอ ปรับตามกรณี

• สำเนามรณบัตรของผู้ถือหุ้น และบัตรประชาชนของทายาททุกคน
• เอกสารแสดงความเป็นทายาท เช่น ทะเบียนบ้าน ทะเบียนสมรส สูติบัตร หรือพินัยกรรม
• คำสั่งศาลตั้งผู้จัดการมรดกพร้อมหนังสือรับรองคดีถึงที่สุด ถ้ามีการตั้ง
• ข้อตกลงของทายาทว่าหุ้นแต่ละส่วนตกแก่ใคร หรือคำสั่งศาลที่แบ่งมรดก
• ใบหุ้น (ถ้ามีการออกใบหุ้น) และสำเนาข้อบังคับของบริษัท
• หนังสือขอให้แก้ทะเบียนที่ส่งถึงกรรมการ ตัวอย่างอยู่ในหัวข้อที่ 7

เมื่อบริษัทแก้ทะเบียนแล้ว ให้ขอสำเนาหน้าทะเบียนที่แก้ไข และตรวจว่า บอจ.5 ฉบับถัดไปที่ส่งนายทะเบียนมีชื่อทายาทแล้ว

4. เงินปันผล: ได้เมื่อไร และได้อย่างไร

• การแจกเงินปันผลคิดตามส่วนของเงินที่ผู้ถือหุ้นส่งแล้วในหุ้นแต่ละหุ้น เว้นแต่ตกลงเป็นอย่างอื่นในหุ้นบุริมสิทธิ (มาตรา 1200)
• ประกาศอนุญาตเงินปันผลได้ด้วยมติที่ประชุมใหญ่เท่านั้น กรรมการจ่ายเงินปันผลระหว่างกาลได้เป็นครั้งคราวเมื่อบริษัทมีกำไรสมควร ห้ามจ่ายจากเงินประเภทอื่นนอกจากกำไร ถ้าขาดทุนห้ามจ่ายจนกว่าจะแก้ขาดทุนหมด และต้องจ่ายให้เสร็จภายในหนึ่งเดือนนับแต่วันที่มีมติ (มาตรา 1201)
• บริษัทต้องส่งจดหมายบอกกล่าวไปยังผู้ถือหุ้นที่ปรากฏชื่อในทะเบียนทุกคน (มาตรา 1204)
• เงินปันผลที่ค้างจ่ายคิดดอกเบี้ยจากบริษัทไม่ได้ (มาตรา 1205)

ทางปฏิบัติ เงินปันผลที่ประกาศก่อนวันที่ผู้ถือหุ้นตายถือเป็นสิทธิเรียกร้องของกองมรดก ส่วนที่ประกาศหลังวันนั้น บริษัทจ่ายให้ผู้ที่มีสิทธิในหุ้น แต่เพราะจดหมายส่งถึงชื่อในทะเบียน ถ้ายังไม่แก้ บริษัทมักถือไว้หรือขอเอกสารก่อน ทายาทไม่ควรรับเงินปันผลแล้วแบ่งกันเองโดยไม่ทำบันทึก เพราะเงินนั้นอาจต้องนำเข้าบัญชีทรัพย์มรดกและถูกนับรวมเมื่อแบ่ง

5. ได้หุ้นแล้วเป็นกรรมการด้วยหรือไม่

ไม่ การถือหุ้นกับการเป็นกรรมการเป็นคนละเรื่อง ผู้ถือหุ้นเป็นเจ้าของ ส่วนกรรมการเป็นผู้จัดการบริษัทตามข้อบังคับ (มาตรา 1144) และกรรมการตั้งหรือถอนได้เฉพาะที่ประชุมใหญ่ (มาตรา 1151)

ถ้าผู้ตายเป็นกรรมการคนเดียว ปัญหาเรื่องจ่ายเงินและทำสัญญาต่อมีรายละเอียดในคู่มือกรรมการคนเดียวเสียชีวิต ตัวอย่างสมมติ กรณีของคุณวิชัย น้องชายยังเป็นกรรมการอยู่ จึงไม่มีตำแหน่งว่างที่ต้องเติม แต่ถ้าทายาททั้งสามต้องการให้ชนิดาเป็นกรรมการ ต้องรอประชุมใหญ่ที่ร้อยละ 40 ของทายาทไม่พอที่จะชนะเสียงร้อยละ 60 ของน้องชาย หากข้อบังคับใช้เสียงข้างมากธรรมดา จึงควรเจรจาก่อนประชุม

6. ตารางสิทธิ: ก่อนและหลังแก้ทะเบียน

7. ตัวอย่างหนังสือถึงบริษัทเพื่อขอให้จดแจ้งการรับมรดกหุ้น

ปรับข้อความตามข้อเท็จจริง ส่งทางไปรษณีย์ลงทะเบียนและเก็บใบตอบรับ

วันที่ ........................

เรื่อง ขอให้จดแจ้งการเปลี่ยนแปลงผู้ถือหุ้นในสมุดทะเบียนผู้ถือหุ้น เนื่องจากการรับมรดก
เรียน กรรมการ บริษัท ........................ จำกัด (เลขทะเบียนนิติบุคคล ........................)

ตามที่ นาย/นาง ........................ ผู้ถือหุ้นของบริษัทจำนวน ........ หุ้น
(หมายเลขหุ้น ........) ถึงแก่ความตายเมื่อวันที่ ........................ ตามสำเนามรณบัตรที่แนบ

ข้าพเจ้าในฐานะ [ ] ทายาท [ ] ผู้จัดการมรดกตามคำสั่งศาล ........................ ขอให้บริษัท

1. จดแจ้งในสมุดทะเบียนผู้ถือหุ้นว่าผู้ถือหุ้นรายนี้ขาดจากการเป็นผู้ถือหุ้น
   เพราะถึงแก่ความตายเมื่อวันที่ ........................
2. จดแจ้งชื่อและสำนักของ ........................ เป็นผู้ถือหุ้นแทน
   จำนวน ........ หุ้น ตามข้อตกลงของทายาท/คำสั่งศาลที่แนบ
3. แจ้งยืนยันเป็นหนังสือภายใน ........ วัน พร้อมส่งสำเนาหน้าทะเบียนที่แก้ไขแล้ว
4. ระหว่างนี้ ขอให้ส่งหนังสือนัดประชุมและหนังสือบอกกล่าวเรื่องเงินปันผล
   มาที่ที่อยู่ของข้าพเจ้าตามด้านล่าง และขอให้ระงับการจ่ายเงินปันผลของหุ้นนี้
   จนกว่าจะแก้ทะเบียนเสร็จ

เอกสารแนบ: 1) มรณบัตร 2) เอกสารแสดงความเป็นทายาท/คำสั่งศาลตั้งผู้จัดการมรดก
3) ข้อตกลงทายาท/หนังสือยินยอม 4) บัตรประชาชนผู้ขอ 5) ใบหุ้น (ถ้ามี)

ลงชื่อ ........................ ที่อยู่/โทร/อีเมล ........................

8. ข้อพิพาทในธุรกิจครอบครัว: ข้อตกลงผู้ถือหุ้นและสิทธิซื้อก่อน

หุ้นของคนในครอบครัวมักมีกติกานอกเหนือจากกฎหมาย ซึ่งทายาทต้องรู้ก่อนตัดสินใจขายหรือแบ่ง

• ข้อบังคับของบริษัท อาจกำหนดข้อจำกัดการโอนหุ้นชนิดระบุชื่อลงในใบหุ้นตามมาตรา 1129 ตรวจฉบับล่าสุดที่จดทะเบียน
• ข้อตกลงระหว่างผู้ถือหุ้น อาจให้ผู้ถือหุ้นเดิมมีสิทธิซื้อก่อน (pre-emption) เมื่อมีผู้ถือหุ้นจะขาย หรือกำหนดราคาและวิธีประเมินเมื่อผู้ถือหุ้นตาย ผูกพันเฉพาะคู่สัญญา และต้องตรวจว่าครอบคลุมการตกทอดเพราะมรณะหรือไม่
• การเรียกประชุมและขอดูข้อมูล ถ้าบริษัทไม่ส่งหนังสือนัดประชุมหรือไม่ให้ดูทะเบียน ใช้เครื่องมือในคู่มือสิทธิผู้ถือหุ้นส่วนน้อย
• ผู้ถือหุ้นร้อยละ 50 ต่อ 50 ถ้าการรับมรดกทำให้ทายาทกับผู้ถือหุ้นเดิมถือเท่ากัน ดูทางตันของผู้ถือหุ้น
• การแยกเงินเดือน เงินปันผล และตำแหน่ง ทายาทที่ทำงานในบริษัทอยู่แล้วควรแยกสิทธิจากการถือหุ้นออกจากค่าจ้าง ดูคู่มือธุรกิจครอบครัว

ผลของข้อตกลงแต่ละฉบับขึ้นอยู่กับข้อความจริงและข้อเท็จจริง เราไม่ควรสรุปแทนจากชื่อเอกสารเพียงอย่างเดียว ถ้าบริษัทปฏิเสธโดยไม่มีเหตุผล หรือทายาทกับผู้ถือหุ้นเดิมตกลงกันไม่ได้ ทางออกสุดท้ายคือศาล และผลขึ้นอยู่กับพยานหลักฐานและดุลพินิจของศาล เราไม่อาจรับรองผลล่วงหน้า

9. เช็กลิสต์สำหรับทายาทที่ได้หุ้น

เก็บข้อมูล

• ขอสำเนาสมุดทะเบียนผู้ถือหุ้น ข้อบังคับ และหนังสือรับรองบริษัทล่าสุด
• ตรวจว่าจำนวนหุ้นของผู้ตายตรงกับทะเบียนและ บอจ.5 ล่าสุด
• หาใบหุ้นและข้อตกลงผู้ถือหุ้นที่ผู้ตายเคยลงชื่อ
• ตรวจว่าผู้ตายเป็นกรรมการหรือผู้ลงนามด้วยหรือไม่

ตกลงกันในครอบครัว

• ตกลงว่าจะตั้งผู้จัดการมรดกหรือไม่ และใครจะเป็น
• ตกลงว่าจะถือหุ้นรวมกันหรือแบ่งให้ทายาทแต่ละคน
• ตกลงว่าใครจะเข้าประชุมและลงคะแนนแทน และบันทึกเป็นหนังสือ

แจ้งบริษัท

• ส่งหนังสือขอแก้ทะเบียนพร้อมเอกสารแนบ เก็บใบตอบรับ
• ขอสำเนาหน้าทะเบียนที่แก้แล้ว
• ตรวจ บอจ.5 ฉบับถัดไป และการจดทะเบียนกรรมการ (ถ้ามีการเปลี่ยน)

เงินปันผลและบันทึก

• เก็บเงินปันผลที่ได้รับไว้เป็นบัญชีแยก จนกว่าจะแบ่งมรดก
• เก็บมติที่ประชุมใหญ่และใบรับเงินทุกครั้ง

อ่านเพิ่มเติม

• พ่อแม่เสียชีวิต แบ่งมรดกอย่างไร — ลำดับทายาทและภาพรวมการจัดการมรดก
• ยื่นคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดก — เอกสารและขั้นตอนที่ศาลก่อนให้บริษัทยอมรับผู้จัดการมรดก
• สิทธิของผู้ถือหุ้นส่วนน้อยในบริษัทไทย — การประชุม ข้อมูล และการโต้แย้งมติ
• ธุรกิจครอบครัว: บทบาท ค่าตอบแทน และกติกาตัดสินใจ — แยกเจ้าของ กรรมการ และพนักงาน
• กรรมการคนเดียวเสียชีวิต — เมื่อบริษัทไม่มีกรรมการเหลือ
• หุ้นส่วนถือหุ้น 50:50 ทะเลาะกัน — เมื่อคะแนนเสียงเท่ากัน

ทายาทมีสิทธิในหุ้นตั้งแต่วันที่ผู้ถือหุ้นตาย แต่จะใช้สิทธิกับบริษัทได้เต็มที่ต่อเมื่อทะเบียนและเอกสารตามทัน และการถือหุ้นไม่ได้พาตำแหน่งกรรมการไปด้วย

เราช่วยทายาทจัดเอกสารรับมรดกหุ้น ทำหนังสือถึงบริษัท และดำเนินการเมื่อมีข้อพิพาท ปรึกษาเบื้องต้น โทร 092-254-2045 หรือ ส่งรายละเอียดให้เรา ดูเพิ่มเติมที่งานมรดกและงานเลขานุการบริษัท

คู่มือนี้เผยแพร่โดย สำนักงานกฎหมายสุวรรณวรา ลอว์เฟิร์ม — สำนักงานกฎหมายในจังหวัดขอนแก่น ก่อตั้งเมื่อปี 1986 เป็นข้อมูลทั่วไปเท่านั้น ไม่ใช่คำแนะนำทางกฎหมายสำหรับเรื่องใดเรื่องหนึ่งโดยเฉพาะ