คำตอบหลัก
การเลิกสัญญาตัวแทนจำหน่ายในไทยส่วนใหญ่เป็นเรื่องของสัญญา ไม่ใช่เรื่องที่กฎหมายเฉพาะกำหนดไว้ เราไม่พบกฎหมายไทยที่ให้ตัวแทนจำหน่ายได้ค่าชดเชยหรือค่ากู๊ดวิลล์เมื่อสัญญาสิ้นสุด หรือบังคับให้ผู้ผลิตซื้อสต็อกคืน สิ่งที่แต่ละฝ่ายทำได้ขึ้นอยู่กับถ้อยคำของสัญญา ขึ้นอยู่กับว่าความสัมพันธ์เป็นตัวแทนจำหน่ายหรือสัญญาตัวแทนจริง และขึ้นอยู่กับว่าในวันที่บอกเลิก ใครถือแบรนด์ ใบอนุญาต และความสัมพันธ์กับลูกค้า
หลักเกณฑ์ (ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ และ พ.ร.บ.เครื่องหมายการค้า). สัญญาตัวแทนระงับเมื่อตัวการถอนตัวแทนหรือตัวแทนบอกเลิก และแต่ละฝ่ายทำได้ทุกเมื่อ (ป.พ.พ. มาตรา 826 และ 827) ตัวแทนจำหน่ายที่ซื้อสินค้าแล้วขายต่อในนามของตนมักไม่ใช่ตัวแทน จึงใช้สัญญาและหลักทั่วไปเรื่องการเลิกสัญญาเพราะผิดสัญญา (ป.พ.พ. มาตรา 386 ถึง 394) ส่วนสัญญาอนุญาตให้ใช้เครื่องหมายการค้าต้องทำเป็นหนังสือและจดทะเบียนต่อนายทะเบียน (พ.ร.บ.เครื่องหมายการค้า มาตรา 68) จึงต้องจัดการข้อมูลในทะเบียนด้วย ไม่ใช่แค่สัญญาจัดจำหน่าย
มุมมองเชิงปฏิบัติของเรา. ก่อนส่งหนังสือบอกเลิก ให้ตรวจสี่เรื่อง คือ สัญญาเขียนเรื่องการแจ้งและสต็อกไว้อย่างไร เครื่องหมายการค้าและเลขที่ อย. อยู่ในชื่อใคร ใครควบคุมโดเมนและบัญชีโซเชียล และตัวแทนจำหน่ายถือข้อมูลลูกค้าอะไรไว้บ้าง หากตอบทั้งสี่ข้อไม่ได้ แปลว่ายังไม่พร้อมบอกเลิก ผู้ผลิตต่างชาติจำนวนมากเพิ่งรู้ในวันบอกเลิกว่าใบอนุญาตหรือเพจเป็นของตัวแทนจำหน่าย
หากยังอยู่ในขั้นเลือกว่าจะใช้ตัวแทนจำหน่ายหรือตั้งบริษัทเอง อ่าน ขายสินค้าในไทยต้องตั้งบริษัทไหม คู่มือนี้เน้นเรื่องการออกจากความสัมพันธ์
1. คู่สัญญาเป็นตัวแทนจำหน่ายหรือเป็นตัวแทน
ชื่อที่เขียนในสัญญาไม่ใช่ตัวตัดสิน เนื้อแท้ของความสัมพันธ์ต่างหากที่ตัดสิน
- ตัวแทน. ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 797 นิยามสัญญาตัวแทนว่า คือสัญญาที่บุคคลหนึ่ง เรียกว่าตัวแทน มีอำนาจกระทำการแทนบุคคลอีกคนหนึ่ง เรียกว่าตัวการ และตกลงจะกระทำการเช่นนั้น ตัวแทนทำสัญญาซื้อขายผูกพันตัวการ สัญญาขายเป็นของตัวการกับลูกค้า
- ตัวแทนจำหน่าย (ดิสทริบิวเตอร์). ซื้อสินค้าจากท่าน รับกรรมสิทธิ์ แล้วขายต่อในนามและความเสี่ยงของตนเอง สัญญากับลูกค้าเป็นของตัวแทนจำหน่ายเอง
ที่สำคัญตอนเลิกสัญญา เพราะสัญญาตัวแทนมีกฎเรื่องการระงับของตัวเอง ส่วนตัวแทนจำหน่ายอยู่ภายใต้สัญญาและกฎหมายสัญญาทั่วไป สัญญา "ตัวแทนจำหน่าย" ในไทยจำนวนไม่น้อยมีลักษณะผสม เช่น ให้ตัวแทนจำหน่ายรับคำสั่งซื้อในนามของท่านด้วย ควรระบุลักษณะผสมนี้ให้ชัดก่อนเลือกเส้นทางการเลิกสัญญา
นี่คือการอ่านตามนิยามในกฎหมายของเรา ไม่ใช่หลักจากคำพิพากษาใดโดยเฉพาะ หากข้อเท็จจริงปนกัน ควรปรึกษาก่อนยึดมั่นกับป้ายใดป้ายหนึ่ง
2. สัญญาสิ้นสุดได้ด้วยวิธีใดบ้าง
| ทางเลือก | สิ่งที่ต้องตรวจ | ความเสี่ยงหลัก |
|---|---|---|
| ครบกำหนดอายุสัญญา | ข้อต่ออายุ การต่ออัตโนมัติ การแจ้งไม่ต่ออายุ | พลาดวันแจ้งไม่ต่อ แล้วสัญญาต่อไปอีกรอบ |
| บอกเลิกโดยแจ้งล่วงหน้าโดยไม่ต้องมีเหตุ | ระยะเวลาแจ้ง รูปแบบหนังสือ เงินที่ต้องจ่ายเมื่อเลิกก่อนกำหนด | แจ้งไม่ตรงตามสัญญา กลายเป็นผิดสัญญาเอง |
| บอกเลิกเพราะผิดสัญญา | การผิดสัญญาแบบใดเข้าข่าย ระยะแก้ไข การแจ้งเป็นหนังสือ | อ้างว่าเป็นการผิดสัญญาสำคัญทั้งที่เป็นเรื่องเล็กน้อย |
| ถอนตัวแทนหรือตัวแทนบอกเลิก | ป.พ.พ. มาตรา 826 และ 827 แต่ละฝ่ายเลิกได้ทุกเมื่อ | ฝ่ายที่เลิกในเวลาที่ไม่สะดวกแก่อีกฝ่ายต้องรับผิดในความเสียหาย เว้นแต่จำเป็นอันมิอาจก้าวล่วงได้ (มาตรา 827) |
| ตกลงเลิกกัน | สัญญาเลิกที่ลงนามแล้ว ครอบคลุมสต็อก แบรนด์ ข้อมูล | เหลือประเด็นค้างจนเปิดข้อพิพาทใหม่ |
การเลิกเพราะผิดสัญญา. ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์วางวิธีการเลิกสัญญาต่างตอบแทนไว้ในมาตรา 386 ถึง 394 (ดูบันทึกสำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีกา เรื่องเสร็จที่ 404/2525) ในทางปฏิบัติ ให้ระบุข้อสัญญาที่ถูกละเมิด ส่งหนังสือแจ้งเป็นลายลักษณ์อักษร ให้เวลาแก้ไขตามที่สัญญากำหนดหรือเวลาพอสมควร แล้วจึงส่งหนังสือบอกเลิก เก็บหลักฐานการส่งไว้ หากบอกเลิกโดยที่ไม่มีการผิดสัญญาจริง ตัวแทนจำหน่ายอาจอ้างว่าท่านเป็นฝ่ายผิดสัญญา
กรณีสัญญาตัวแทน. เมื่อมาตรา 826 และ 827 ให้ทั้งสองฝ่ายเลิกสัญญาตัวแทนได้ทุกเมื่อ สัญญาตัวแทนที่มีกำหนดเวลาจึงไม่ห้ามตัวการถอนตัวแทน แต่มาตรา 827 วรรคสองกำหนดว่าฝ่ายที่ถอนตัวแทนหรือบอกเลิกในเวลาที่ไม่สะดวกแก่อีกฝ่าย ต้องรับผิดในความเสียหายที่เกิดขึ้น เว้นแต่เป็นความจำเป็นอันมิอาจก้าวล่วงได้ และหากสัญญาให้คำมั่นเรื่องระยะเวลาไว้ก็อาจมีข้อเรียกร้องเพิ่มอีก จึงควรอ่านตัวสัญญาก่อนอาศัยสิทธิถอนตัวแทน
ตัวอย่างสมมติ. ผู้ผลิตเครื่องสำอางต่างชาติมีสัญญาตัวแทนจำหน่ายผูกขาดสามปี ซึ่งให้บอกเลิกได้โดยแจ้งล่วงหน้าเป็นหนังสือ 90 วัน ผู้ผลิตส่งอีเมลสั้น ๆ ว่า "เราขอเลิกสัญญาเดือนหน้า" การแจ้งทางอีเมลอาจไม่ตรงตามข้อสัญญาเรื่องวิธีแจ้ง 30 วันน้อยกว่า 90 วัน และไม่พูดถึงสต็อกเลย ตัวแทนจำหน่ายจึงอ้างได้ว่าการบอกเลิกบกพร่องและเรียกค่าเสียหายสำหรับช่วงแจ้งล่วงหน้าที่เหลือ ปัญหานี้หลีกเลี่ยงได้ด้วยหนังสือบอกเลิกที่เป็นทางการ ระยะเวลาเต็ม และแผนจัดการสต็อก
3. สต็อกคงเหลือจัดการอย่างไร
หากตัวแทนจำหน่ายซื้อสินค้าไปแล้ว สินค้านั้นเป็นของตัวแทนจำหน่าย หากสัญญาไม่มีข้อกำหนด ท่านจะสั่งให้หยุดขายหรือคืนสินค้าไม่ได้ จึงควรเขียนเรื่องสต็อกไว้ในสัญญาก่อนความสัมพันธ์สิ้นสุด
| สถานการณ์ | แนวทางที่พบบ่อย | สิ่งที่ควรตกลงเป็นหนังสือ |
|---|---|---|
| สัญญามีข้อซื้อคืน | ทำตามสัญญา | วันตัดสต็อก สภาพสินค้า สูตรราคา ใครจ่ายค่าขนส่ง |
| สัญญาไม่พูดถึง | เจรจานับสต็อกและตกลงราคา | เลือกระหว่างระบายสินค้ากับซื้อคืน อย่าปล่อยค้างทั้งสองทาง |
| สินค้าใกล้หมดอายุหรือเลิกผลิต | ช่วงระบายสั้นลง หรือซื้อคืนในราคาลด | อายุสินค้า ความรับผิดเรื่องเรียกคืน การคืนสินค้าชำรุด |
| สินค้าที่ควบคุม (อาหาร เครื่องสำอาง เครื่องมือแพทย์) | สต็อกยังคงฉลากและรายละเอียดการอนุญาตตามที่นำเข้า | ใครรับเรื่องเรียกคืนสินค้าและข้อร้องเรียนหลังเลิกสัญญา |
| ตัวแทนจำหน่ายค้างชำระมาก | หักกลบลบหนี้กับราคาซื้อคืน | ข้อหักกลบลบหนี้ ดู ลูกหนี้ธุรกิจค้างชำระ |
ข้อปฏิบัติ:
- นัด นับสต็อกร่วมกัน ในวันที่กำหนด ถ่ายภาพ และลงนามในรายการ
- ตกลง สูตรราคาซื้อคืน ล่วงหน้า เช่น ราคาตามใบกำกับสินค้าหักเปอร์เซ็นต์ค่าดำเนินการตามที่กำหนด
- หากให้ตัวแทนจำหน่ายระบายสต็อก ให้กำหนด วันสิ้นสุด ราคาต่ำสุด และช่องทางขาย เพื่อไม่ให้สินค้าเก่าถูกเทขายออนไลน์
- ระบุว่าใครรับผิดชอบ บริการหลังการขายและการรับประกัน สำหรับสินค้าที่ขายไปแล้ว
4. ใครได้แบรนด์ไป
"แบรนด์" ประกอบด้วยสามส่วนที่แยกกัน
- ทะเบียนเครื่องหมายการค้า. ตรวจทะเบียนก่อน หากเจ้าของแบรนด์ไม่เคยจด หรือตัวแทนจำหน่ายไปจดในชื่อตนเอง ผู้ผลิตอาจไม่มีสิทธิห้ามการใช้เครื่องหมายนั้น ควรจดในชื่อตนเองก่อนความสัมพันธ์จะเสีย ดู ขั้นตอนจดเครื่องหมายการค้า และ ความเป็นเจ้าของแบรนด์และเครื่องหมายการค้าเมื่อตั้งบริษัทไทย
- สัญญาอนุญาตให้ใช้เครื่องหมายการค้า. ตาม พ.ร.บ.เครื่องหมายการค้า เจ้าของเครื่องหมายที่จดทะเบียนแล้วอนุญาตให้ผู้อื่นใช้ได้ แต่สัญญาต้องทำเป็นหนังสือและจดทะเบียนต่อนายทะเบียน เอกสารของกรมทรัพย์สินทางปัญญาระบุว่าคำขอต้องแสดงเงื่อนไขการควบคุมคุณภาพและสินค้าที่อนุญาต และระบุค่าจดทะเบียน 2,000 บาท (ควรตรวจอัตราปัจจุบัน) หากตัวแทนจำหน่ายใช้เครื่องหมายเกินกว่าการขายต่อสินค้าแท้ของท่าน ให้ตรวจว่ามีการจดทะเบียนสัญญาอนุญาตหรือไม่ และสอบถามกรมว่าการสิ้นสุดสัญญาอนุญาตต้องดำเนินการในทะเบียนอย่างไร เอกสารเดียวกันระบุว่าการอนุญาตสิ้นผลหากทะเบียนเครื่องหมายถูกเพิกถอน (มาตรา 76)
- ทรัพย์สินออนไลน์. โดเมน เพจโซเชียล LINE Official Account และร้านค้าบนมาร์เก็ตเพลสที่ตัวแทนจำหน่ายเปิดไว้ อาจอยู่ในชื่อของตัวแทนจำหน่าย ดูขั้นตอนใน เอเจนซี่ไม่คืนเพจ Facebook, LINE OA หรือโดเมน สัญญาควรระบุว่าทรัพย์สินแต่ละรายการเป็นของใคร และให้ส่งมอบรหัสผ่านเมื่อสิ้นสุดสัญญา
5. ใครเป็นผู้ถือใบอนุญาตหรือใบรับแจ้งของ อย.
สำหรับอาหาร อาหารเสริม เครื่องสำอาง และเครื่องมือแพทย์ การอนุญาตหรือการรับแจ้งออกให้แก่ผู้ประกอบการในไทยที่ระบุชื่อเป็นผู้ถือ หากตัวแทนจำหน่ายเป็นผู้ถือ การอนุญาตนั้นจะไม่ย้ายไปยังตัวแทนรายใหม่เพียงเพราะสัญญาสิ้นสุด คู่มือของเราอธิบายประเด็นนี้ไว้ใน อย. อาหาร อาหารเสริม เครื่องมือแพทย์ และ ผู้ถือใบรับแจ้งเครื่องสำอาง
คู่มือนี้ไม่ได้อธิบายขั้นตอนเปลี่ยนผู้ถือของ อย. เพราะแตกต่างกันตามประเภทผลิตภัณฑ์ โปรดตรวจสอบกับ อย. หรือปรึกษาเราก่อนส่งหนังสือบอกเลิก หลักปฏิบัติง่าย ๆ คือ อย่าเพิ่งบอกเลิกจนกว่าจะรู้ว่าใครเป็นผู้ถือ และเปลี่ยนผู้ถือหรือยื่นใหม่ต้องทำอย่างไร รวมถึงมีแผนให้สินค้าขายได้อย่างถูกกฎหมายในช่วงรอยต่อ
6. ลูกค้า รายชื่อลูกค้า และข้อมูลส่วนบุคคล
- ความสัมพันธ์กับลูกค้าเป็นของใคร. โดยทั่วไปตัวแทนจำหน่ายขายให้ลูกค้าในนามของตนเอง หากสัญญาไม่ระบุว่ารายชื่อลูกค้าเป็นของท่าน หรือไม่บังคับให้ตัวแทนจำหน่ายแบ่งปัน ท่านอาจไม่มีสิทธิในรายชื่อนั้น
- ข้อมูลส่วนบุคคล. รายชื่อลูกค้าที่เป็นบุคคลธรรมดาเป็นข้อมูลส่วนบุคคล ฝ่ายที่กำหนดวัตถุประสงค์และวิธีการใช้ข้อมูลโดยทั่วไปเป็นผู้ควบคุมข้อมูลส่วนบุคคลตาม พ.ร.บ.คุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล มีหน้าที่เรื่องวัตถุประสงค์ การแจ้ง และความปลอดภัย ผู้ผลิตไม่ควรเรียกขอสำเนารายชื่อลูกค้าจากตัวแทนจำหน่ายโดยไม่มีฐานทางกฎหมายและวัตถุประสงค์ที่ชัดเจน ดู PDPA เช็กลิสต์
- ข้อห้ามชักชวนลูกค้าและข้อห้ามแข่งขัน. สัญญาอาจห้ามตัวแทนจำหน่ายติดต่อลูกค้าของท่านหรือเป็นตัวแทนคู่แข่งหลังเลิกสัญญา เรายังไม่ได้ตรวจสอบหลักจากคำพิพากษาศาลฎีกาเรื่องการบังคับใช้ข้อห้ามเหล่านี้ จึงควรร่างให้แคบ คือระยะเวลาสั้น พื้นที่ชัดเจน และกำหนดสินค้าที่ชัดเจน ข้อห้ามที่กว้างเกินไปมีโอกาสถูกโต้แย้งมากที่สุด
- คำสั่งซื้อที่ค้างอยู่. ตกลงว่าใครส่งมอบคำสั่งซื้อที่ค้าง ใครรับเคลมการรับประกัน และมัดจำของลูกค้า
7. กฎหมายการแข่งขันทางการค้า
พ.ร.บ.การแข่งขันทางการค้า พ.ศ. 2560 มีหลักเรื่องการปฏิบัติทางการค้าที่ไม่เป็นธรรม ซึ่งอาจใช้กับผู้ผลิตที่มีอำนาจตลาด เรายังไม่ได้ตรวจสอบตัวบทและเกณฑ์สำหรับคู่มือนี้ หากบริษัทของท่านมีส่วนแบ่งตลาดไทยสูง หรือตัวแทนจำหน่ายพึ่งพาท่านมาก ควรปรึกษาเรื่องกฎหมายการแข่งขันก่อนปฏิเสธการต่อสัญญาหรือบอกเลิก
8. แผนส่งมอบงานที่ใช้ได้จริง
| ช่วงเวลา | สิ่งที่ต้องทำ |
|---|---|
| ก่อนแจ้ง | อ่านสัญญา ตรวจทะเบียนเครื่องหมายการค้า ตรวจผู้ถือ อย. ทำรายการโดเมน เพจ และบัญชี ตรวจข้อมูลลูกค้าที่ท่านถืออยู่ |
| วันที่แจ้ง | ส่งหนังสือบอกเลิกตามวิธีที่สัญญากำหนด เก็บหลักฐานการส่ง |
| ระหว่างระยะแจ้งล่วงหน้า | นับสต็อกร่วมกัน ส่งมอบสื่อการตลาดและรหัสผ่าน แนะนำตัวแทนรายใหม่ให้ลูกค้าหลักเท่าที่สัญญาอนุญาต |
| วันสิ้นสุด | ลงนามสัญญาเลิกที่ครอบคลุมสต็อก การชำระเงิน การลบหรือคืนข้อมูล และความลับ |
| หลังจากนั้น | ปรับข้อมูลสัญญาอนุญาตในทะเบียน (ถ้ามี) ปิดสิทธิเข้าระบบและแพลตฟอร์มของตัวแทนเดิม ยกเลิกหนังสือมอบอำนาจ |
9. หากอีกฝ่ายไม่ให้ความร่วมมือ
เริ่มด้วยหนังสือทวงถามที่ระบุข้อสัญญา สิ่งที่ต้องการ และกำหนดเวลา หนังสือทวงถามเป็นหลักฐานว่าเรียกร้องอะไรและเมื่อใด ดู หนังสือทวงถาม ใช้ถ้อยคำตามข้อเท็จจริง การกล่าวถึงอดีตตัวแทนจำหน่ายต่อลูกค้าต้องถูกต้อง เพราะถ้อยคำที่ประมาทอาจก่อความรับผิดเอง
รายการตรวจสอบ
- อ่านสัญญาตัวแทนจำหน่าย: อายุ การแจ้ง การผิดสัญญา ระยะแก้ไข สต็อก ข้อสัญญาหลังเลิก
- ตัดสินว่าความสัมพันธ์เป็นตัวแทนจำหน่าย ตัวแทน หรือแบบผสม
- ตรวจทะเบียนเครื่องหมายการค้าและทะเบียนสัญญาอนุญาต
- ตรวจผู้ถือ อย. ของสินค้าแต่ละรายการ
- ทำรายการโดเมน บัญชีโซเชียล LINE OA และร้านค้ามาร์เก็ตเพลส และใครควบคุม
- ตรวจว่าแต่ละฝ่ายถือข้อมูลลูกค้าอะไร เพื่อวัตถุประสงค์ใด
- วางแผนสต็อก: วันนับ ซื้อคืนหรือระบาย สูตรราคา
- ร่างหนังสือบอกเลิกและสัญญาเลิก
- วางแผนส่งมอบให้ตัวแทนรายใหม่หรือบริษัทของท่านเอง
- หากมีอำนาจตลาด ขอคำปรึกษาเรื่องกฎหมายการแข่งขัน
อ่านเพิ่มเติม
- ขายสินค้าในไทยต้องตั้งบริษัทไหม: ตัวแทนจำหน่ายหรือนิติบุคคลของตนเอง
- ความเป็นเจ้าของแบรนด์และเครื่องหมายการค้าเมื่อตั้งบริษัทไทย
- เอเจนซี่ไม่คืนเพจ Facebook, LINE OA หรือโดเมน
- ผู้ถือใบรับแจ้งเครื่องสำอาง: แบรนด์ ผู้นำเข้า หรือโรงงาน OEM
- PDPA เช็กลิสต์
ตกลงให้ชัดว่าใครถือสต็อก เครื่องหมายการค้า ใบอนุญาต และข้อมูลลูกค้า ก่อนส่งหนังสือบอกเลิก และเขียนเงื่อนไขการออกจากสัญญาไว้ตั้งแต่ตอนที่ความสัมพันธ์ยังดี
เราให้คำปรึกษาผู้ผลิต ผู้นำเข้า และตัวแทนจำหน่ายเรื่องสัญญาตัวแทนจำหน่าย การเลิกสัญญา และการคุ้มครองแบรนด์ ปรึกษาเบื้องต้นฟรี โทร 092-254-2045 หรือ ส่งรายละเอียดให้เรา ดูเพิ่มเติมที่ สัญญาและเอกสาร จดทะเบียนเครื่องหมายการค้า หนังสือทวงถาม และ งานกฎหมายธุรกิจ
คู่มือนี้เผยแพร่โดย สำนักงานกฎหมายสุวรรณวรา ลอว์เฟิร์ม — สำนักงานกฎหมายในจังหวัดขอนแก่น ก่อตั้งเมื่อปี 1986 เป็นข้อมูลทั่วไปเท่านั้น ไม่ใช่คำแนะนำทางกฎหมายสำหรับเรื่องใดเรื่องหนึ่งโดยเฉพาะ

