ข้ามไปยังเนื้อหาหลัก
SUWANVARA LAWFIRM
บริษัท สุวรรณวรา ลอว์เฟิร์ม จำกัด
SUWANVARA LAWFIRM
SUWANVARA LAWFIRM
บริษัท สุวรรณวรา ลอว์เฟิร์ม จำกัด
กฎหมายแรงงาน

ใช้ AI คัดคนสมัครงานหรือประเมินผลงาน บริษัทต้องวางคนตรวจและหลักฐานอย่างไร

คู่มือสำหรับนายจ้างและ HR ที่ใช้หรือกำลังจะใช้ AI คัดใบสมัคร ให้คะแนนสัมภาษณ์ หรือประเมินผลงานพนักงาน ว่าต้องดูความถูกต้อง อคติ ข้อมูลส่วนบุคคลตาม PDPA ช่องทางโต้แย้ง และใครเป็นผู้ตัดสินใจ พร้อมรายการหลักฐานที่ควรเก็บ

สำนักงานกฎหมายสุวรรณวรา ลอว์เฟิร์ม— ทีมกฎหมายแรงงานและกฎหมายองค์กร21 พฤศจิกายน 256917 นาที
ใช้ AI คัดคนสมัครงานหรือประเมินผลงาน บริษัทต้องวางคนตรวจและหลักฐานอย่างไร

คำตอบหลัก

บริษัทใช้ AI ช่วยคัดใบสมัครหรือประเมินผลงานได้ ตราบเท่าที่ยังมี คนที่มีอำนาจจริงเป็นผู้ตัดสินใจ และเก็บหลักฐานได้ว่าตัดสินด้วยเหตุผลอะไร ณ วันที่ 21 พฤศจิกายน 2569 เรายังไม่พบกฎหมายไทยที่ห้ามใช้ AI ในงานคัดเลือกหรือประเมินผลโดยตรง แต่ไม่ได้แปลว่าไม่มีความเสี่ยง เพราะข้อมูลของผู้สมัครและพนักงานอยู่ใต้ PDPA และการปฏิบัติต่อลูกจ้างอยู่ใต้กฎหมายคุ้มครองแรงงาน

ความเสี่ยงที่พบบ่อยมี 4 จุด คือ ระบบให้ผลผิดโดยไม่มีใครรู้ ระบบให้ผลเอนเอียงกับคนบางกลุ่ม ระบบใช้ข้อมูลเกินที่แจ้งไว้หรือใช้ข้อมูลอ่อนไหวโดยไม่มีฐานทางกฎหมาย และคนที่ได้รับผลกระทบไม่มีทางถามหรือโต้แย้ง คู่มือนี้ไล่ไปทีละจุดและบอกว่าควรเก็บเอกสารอะไรไว้

ข้อควรระวังที่สุดคือ อย่าให้คะแนนจากระบบเป็นคำตัดสินแทนการพิจารณาทั้งหมด คะแนนควรเป็นข้อมูลหนึ่งที่คนอ่านประกอบ แล้วคนนั้นเขียนเหตุผลของตัวเอง

คู่มือนี้เหมาะกับใคร

สถานการณ์ของคุณหัวข้อที่ควรอ่านก่อน
วางนโยบายก่อนเกิดเรื่อง (กำลังเลือกระบบหรือเพิ่งเริ่มใช้)หัวข้อ 1, 2, 3, 4, 5 และรายการเอกสารท้ายคู่มือ
เกิดเรื่องกับพนักงานหรือผู้สมัครคนหนึ่ง (ถูกปฏิเสธ ถูกลดคะแนน หรือถูกถามว่าระบบตัดสินอย่างไร)หัวข้อ 6, 7, 8, 9
มีข้อร้องเรียนหรือข้อพิพาทแล้ว (ฟ้องหรือขู่ฟ้อง ร้องเรียนต่อหน่วยงาน)หัวข้อ 8, 9, 10 และเอกสารที่ต้องเก็บ

1. กฎหมายไทยพูดถึงการใช้ AI คัดคนและประเมินผลไว้อย่างไร

ยังไม่พบกฎหมายไทยฉบับที่เขียนเรื่อง AI ในงานบุคคลโดยเฉพาะ ณ วันที่ 21 พฤศจิกายน 2569 สถานะอาจเปลี่ยนได้ ควรตรวจประกาศล่าสุดก่อนตัดสินใจ สิ่งที่ใช้กับบริษัทอยู่แล้วคือกฎหมายเดิม

เรื่องกฎหมายหรือแนวทางที่เกี่ยวข้อง
ข้อมูลของผู้สมัครและพนักงานPDPA ฐานทางกฎหมายมาตรา 24 ข้อมูลอ่อนไหวมาตรา 26 สิทธิเจ้าของข้อมูลมาตรา 30, 32, 35, 36
การเลือกปฏิบัติในการจ้างงานมาตรา 15 พ.ร.บ.คุ้มครองแรงงานให้นายจ้างปฏิบัติต่อลูกจ้างชายและหญิงเท่าเทียมกันในการจ้างงาน เว้นแต่ลักษณะหรือสภาพของงานไม่อาจปฏิบัติเช่นนั้นได้ มาตรานี้พูดถึงเรื่องเพศ ไม่ครอบคลุมทุกเหตุของอคติ
การลงโทษและเลิกจ้างกฎหมายแรงงานและข้อบังคับเกี่ยวกับการทำงานของบริษัท
แนวปฏิบัติด้าน AIแนวทางของ ETDA ซึ่งเป็นแนวทางที่ไม่ได้บังคับ

ETDA ร่วมกับกระทรวงดิจิทัลเพื่อเศรษฐกิจและสังคม โดยศูนย์ธรรมาภิบาลปัญญาประดิษฐ์ (AIGC) ประกาศ "แนวทางการประยุกต์ใช้ Generative AI อย่างมีธรรมาภิบาลสำหรับองค์กร" เมื่อ 30 ตุลาคม 2567 เป็นแนวทางสำหรับผู้บริหารและบุคลากรขององค์กร ไม่ใช่กฎหมายบังคับ มี 5 ส่วน ได้แก่ ความเข้าใจ Gen AI ประโยชน์และข้อจำกัด ความเสี่ยงและวิธีจัดการ แนวทางและโครงสร้างการนำไปใช้ และข้อพิจารณาเพื่อการใช้อย่างรับผิดชอบ หลักใหญ่คือชั่งประโยชน์กับการบริหารความเสี่ยงและให้ผู้เกี่ยวข้องมีส่วนร่วม งานคัดคนและประเมินผลเป็นงานที่กระทบสิทธิของคนโดยตรง จึงควรจัดอยู่ในกลุ่มที่ต้องระวังมากกว่างานทั่วไป

เรื่อง AI ภายในองค์กรโดยรวม เช่น พนักงานเอาข้อมูลลูกค้าไปใส่ ChatGPT ดู นโยบาย AI ขององค์กรกับข้อมูลลูกค้า คู่มือนี้เจาะเฉพาะการใช้ AI ตัดสินเรื่องคน

2. ระบบที่ใช้อยู่เป็นแบบไหน และตัดสินอะไรให้เราบ้าง

ก่อนไปถึงข้อกฎหมาย ต้องรู้ว่าระบบทำอะไร เพราะความเสี่ยงต่างกันมาก

ลักษณะการใช้ตัวอย่างระดับที่ควรระวัง
ช่วยจัดเรียงหรือสรุปสรุปประวัติย่อ จัดกลุ่มใบสมัครตามคำสำคัญต่ำถึงกลาง ถ้าคนยังเปิดอ่านใบสมัครจริง
ให้คะแนนหรือจัดอันดับให้คะแนนความเหมาะสมกับตำแหน่ง จัดอันดับผู้สมัครกลางถึงสูง เพราะคะแนนมีน้ำหนักต่อการตัดสิน
คัดทิ้งโดยอัตโนมัติระบบปฏิเสธใบสมัครที่ต่ำกว่าเกณฑ์ก่อนมีคนเห็นสูง ผู้ถูกปฏิเสธไม่เคยถูกคนพิจารณา
วิเคราะห์ข้อมูลชีวภาพหรืออารมณ์วิเคราะห์ใบหน้า เสียง ท่าทางในวิดีโอสัมภาษณ์สูงมาก เกี่ยวกับข้อมูลชีวภาพที่เป็นข้อมูลอ่อนไหว
ประเมินผลงานพนักงานดึงข้อมูลยอดขาย เวลาตอบแชท การคลิก เพื่อให้คะแนนประจำเดือนกลางถึงสูง ขึ้นอยู่กับว่าผลนำไปใช้กับค่าตอบแทนหรือการเลิกจ้างหรือไม่

ข้อควรทำก่อนใช้จริงคือ ทำบัญชีว่าบริษัทใช้ AI ในงานบุคคลตรงไหนบ้าง แต่ละจุดใช้ข้อมูลอะไร ผลของระบบไปถึงใคร และใครเป็นคนกดตัดสินท้ายสุด หลายบริษัทไม่รู้ว่าซอฟต์แวร์สรรหาหรือระบบลงเวลาที่ใช้อยู่มีฟังก์ชัน AI คัดกรองหรือให้คะแนนซ่อนอยู่

3. ระบบแม่นยำพอไหม และบริษัทพิสูจน์ได้อย่างไร

AI อาจให้ผลผิดได้ เช่น อ่านประวัติย่อรูปแบบแปลกไม่ออก ตีความคำผิดบริบท หรือให้คะแนนต่ำกับคนที่ทำงานต่างสายแต่ทักษะตรง กฎหมาย PDPA มาตรา 35 กำหนดให้ผู้ควบคุมข้อมูลส่วนบุคคลดำเนินการให้ข้อมูลถูกต้อง เป็นปัจจุบัน สมบูรณ์ และไม่ก่อให้เกิดความเข้าใจผิด ข้อมูลที่ระบบสรุปหรือสร้างขึ้นเกี่ยวกับคนก็ควรถูกดูด้วยเกณฑ์เดียวกัน

สิ่งที่ทำได้จริงในระดับ SME:

  • ขอเอกสารจากผู้ให้บริการว่าระบบวัดอะไร ใช้ข้อมูลอะไร และผ่านการทดสอบกับงานลักษณะเดียวกับของเราหรือไม่
  • ทดลองกับใบสมัครเก่า 30–50 ฉบับที่ HR รู้ผลจริงแล้ว เทียบว่าระบบคัดคนที่ HR เลือกไว้หรือไม่ บันทึกผลเทียบ
  • กำหนดความถี่ตรวจซ้ำ เช่น ทุกไตรมาส หรือเมื่อผู้ให้บริการอัปเดตระบบ
  • ให้ผู้ตรวจเขียนเมื่อพบผลที่ผิดชัดเจน แล้วเก็บเป็นบันทึก

บริษัทไม่จำเป็นต้องตรวจโมเดลเชิงเทคนิคเอง แต่ต้องมีหลักฐานว่าก่อนใช้และระหว่างใช้ มีคนตรวจแล้วว่าผลสมเหตุสมผล และเมื่อพบข้อผิดพลาดมีการแก้ไขอย่างไร

4. อคติ: ตรวจอย่างไรว่าระบบไม่ทำให้คนบางกลุ่มเสียเปรียบ

อคติในระบบ AI มักไม่ได้มาจากคำสั่งที่เขียนว่าให้เลือกปฏิบัติ แต่มาจากข้อมูลที่ใช้สอนระบบ เช่น ถ้าที่ผ่านมาบริษัทรับแต่ผู้ชายเข้าตำแหน่งหนึ่ง ระบบที่เรียนจากประวัติการรับคนอาจเรียนรู้ว่า "แบบนี้คือคนเก่ง" ตัวแปรที่ดูเป็นกลางอย่างช่วงว่างงานระหว่างการทำงาน ชื่อสถาบัน หรือที่อยู่ ก็อาจเป็นตัวแทนของเพศ อายุ หรือภูมิหลังได้

ข้อควรพิจารณาตามกฎหมายไทย:

  • มาตรา 15 พ.ร.บ.คุ้มครองแรงงานให้ปฏิบัติต่อลูกจ้างชายและหญิงเท่าเทียมกันในการจ้างงาน เว้นแต่ลักษณะหรือสภาพของงานไม่อาจปฏิบัติเช่นนั้นได้ ถ้าระบบทำให้เพศหนึ่งถูกคัดออกมากผิดปกติ บริษัทควรถามว่าเกิดจากลักษณะงานจริงหรือไม่
  • กฎหมายไทยยังไม่มีบทบัญญัติทั่วไปเรื่องการเลือกปฏิบัติด้วยอายุ ศาสนา หรือเชื้อชาติในการสรรหางานเอกชนที่ชัดเจน จึงไม่ควรสรุปว่าทำได้เพียงเพราะกฎหมายไม่ได้เขียนห้าม ให้ดูข้อเท็จจริงและความเสี่ยงด้านชื่อเสียงและข้อพิพาทด้วย
  • ถ้าระบบใช้หรือเดาข้อมูลอ่อนไหว เช่น ความพิการ ข้อมูลสุขภาพ ข้อมูลชีวภาพ จะเข้ามาตรา 26 ที่โดยหลักต้องได้รับความยินยอมโดยชัดแจ้ง เว้นแต่เข้าข้อยกเว้นที่กฎหมายระบุ

วิธีตรวจที่ทำได้:

  • เปรียบเทียบอัตราผ่านคัดกรองตามกลุ่ม เช่น เพศ ช่วงอายุ ถ้าบริษัทมีข้อมูลที่เก็บโดยชอบอยู่แล้ว
  • ตัดตัวแปรที่ไม่เกี่ยวกับงานออกจากข้อมูลที่ส่งเข้าระบบ เช่น รูปถ่าย อายุ สถานภาพสมรส
  • ถามผู้ให้บริการว่ามีการตรวจอคติหรือไม่ และขอสรุปผลเป็นหนังสือ
  • ให้คนตรวจตัวอย่างใบสมัครที่ถูกคัดออกเป็นระยะ

5. ข้อมูลส่วนบุคคล: ใช้ข้อมูลอะไรได้ ต้องแจ้งอะไร

ต่อยอดจาก PDPA กับข้อมูลลูกจ้างและงาน HR ที่อธิบายฐานทางกฎหมายและประกาศความเป็นส่วนตัวทั่วไปไว้แล้ว ในกรณี AI ให้ถามเพิ่ม 5 ข้อ

  1. ฐานทางกฎหมายคืออะไร มาตรา 24 ห้ามเก็บรวบรวมข้อมูลโดยไม่ได้รับความยินยอม เว้นแต่เข้าฐานที่กฎหมายระบุ เช่น จำเป็นเพื่อดำเนินการตามคำขอของเจ้าของข้อมูลก่อนเข้าทำสัญญา หรือจำเป็นเพื่อประโยชน์โดยชอบด้วยกฎหมายของบริษัท ซึ่งใช้ไม่ได้ถ้าประโยชน์นั้นสำคัญน้อยกว่าสิทธิขั้นพื้นฐานของเจ้าของข้อมูล ความยินยอมของผู้สมัครอาจมีปัญหาเรื่องความเป็นอิสระเพราะอำนาจต่อรองไม่เท่ากัน จึงไม่ควรใช้ความยินยอมเป็นฐานเดียวโดยไม่คิด
  2. มีข้อมูลอ่อนไหวไหม มาตรา 26 คุ้มครองข้อมูลสุขภาพ ความพิการ ข้อมูลชีวภาพ ประวัติอาชญากรรม และอื่น ๆ ที่กฎหมายระบุ โดยหลักต้องมีความยินยอมโดยชัดแจ้ง เว้นแต่เข้าข้อยกเว้น ระบบที่วิเคราะห์ใบหน้าหรือเสียงในวิดีโอสัมภาษณ์เข้าข่ายข้อมูลชีวภาพได้ ควรตรวจกับผู้ให้บริการก่อนเปิดใช้
  3. แจ้งผู้สมัครและพนักงานแล้วหรือยัง ประกาศความเป็นส่วนตัวควรบอกว่ามีระบบอัตโนมัติช่วยคัดหรือประเมิน ใช้ข้อมูลอะไร ผลไปถึงใคร และเก็บนานเท่าใด
  4. ส่งข้อมูลให้ผู้ให้บริการแล้วเก็บที่ไหน ถ้าผู้ให้บริการเป็นผู้ประมวลผลข้อมูล ต้องมีข้อตกลงกับบริษัท และถ้าเซิร์ฟเวอร์อยู่ต่างประเทศ ต้องดูเงื่อนไขการส่งข้อมูลไปต่างประเทศ ดูรายละเอียดใน นโยบาย AI ขององค์กรกับข้อมูลลูกค้า
  5. ระบบนำข้อมูลของเราไปฝึกโมเดลของผู้ให้บริการหรือไม่ ต้องอ่านจากสัญญาและตั้งค่าให้ปิดถ้าทำได้

เมื่อใช้ระบบตรวจวัดพนักงาน เช่น สแกนหน้าหรือติดตามตำแหน่ง ดูหลักเพิ่มเติมที่ สแกนหน้า ลายนิ้วมือ GPS ตรวจพนักงาน

6. ใครคือผู้ตัดสินใจ และการให้คนตรวจต้องมีอะไรบ้างจึงถือว่าจริง

การเขียนว่า "มีคนตรวจ" ในนโยบายไม่พอ ถ้าในทางปฏิบัติคนตรวจกดอนุมัติผลของระบบทั้งหมดโดยไม่อ่าน ศาลหรือหน่วยงานย่อมมองว่าเป็นการตัดสินโดยระบบ

องค์ประกอบของการตรวจที่มีความหมาย:

  • มีอำนาจจริง ผู้ตรวจต้องมีสิทธิเปลี่ยนผลของระบบได้ และไม่ถูกกดดันด้วยตัวชี้วัดว่าต้องเห็นตามระบบ
  • มีข้อมูลพอ ผู้ตรวจต้องเห็นข้อมูลต้นทางของคนนั้น เช่น ใบสมัครฉบับเต็ม ไม่ใช่เห็นแค่คะแนน
  • มีเวลาพอ ถ้าต้องผ่านใบสมัครหลายร้อยฉบับต่อชั่วโมง การตรวจไม่มีความหมาย
  • มีความรู้พอ ผู้ตรวจควรเข้าใจว่าระบบวัดอะไรและมีข้อจำกัดอะไร ผ่านการอบรมสั้น ๆ
  • ต้องเขียนเหตุผลของตัวเอง ในกรณีที่ปฏิเสธผู้สมัครหรือให้ผลประเมินต่ำ ผู้ตัดสินเขียนเหตุผลด้วยตัวเอง ไม่ใช่คัดลอกคำอธิบายของระบบ
  • ระบุตัวผู้รับผิดชอบ ในเอกสาร ใครอนุมัติ เมื่อไร ด้วยข้อมูลอะไร

หลักที่ควรเขียนในนโยบาย: ระบบ AI ให้ข้อมูลประกอบ บุคคลที่มีชื่อเป็นผู้ตัดสิน และผู้ตัดสินต้องพร้อมอธิบายด้วยเหตุผลของตนเอง

7. ผู้สมัครและพนักงานโต้แย้งได้อย่างไร

กฎหมายไทยไม่มีบทบัญญัติเฉพาะเรื่องสิทธิโต้แย้งการตัดสินโดยระบบอัตโนมัติ แต่สิทธิตาม PDPA ใช้ได้กับข้อมูลที่ระบบใช้และสร้างขึ้น ได้แก่

  • สิทธิขอเข้าถึงและขอสำเนา (มาตรา 30) บริษัทต้องดำเนินการโดยไม่ชักช้า แต่ไม่เกินสามสิบวันนับแต่ได้รับคำขอ จะปฏิเสธได้เฉพาะตามที่กฎหมายหรือคำสั่งศาลกำหนด หรือเมื่อกระทบสิทธิเสรีภาพของบุคคลอื่น และต้องบันทึกการปฏิเสธพร้อมเหตุผล
  • สิทธิให้แก้ไขข้อมูลให้ถูกต้อง (มาตรา 35, 36) ถ้าบริษัทไม่ดำเนินการตามคำร้อง ต้องบันทึกคำร้องและเหตุผลไว้
  • สิทธิคัดค้าน (มาตรา 32) ใช้กับการเก็บรวบรวมหรือใช้ข้อมูลที่อาศัยฐานตามมาตรา 24 (4) หรือ (5) และกรณีอื่นที่มาตรานั้นระบุ บริษัทจะไม่ต้องหยุดถ้าพิสูจน์ได้ว่ามีเหตุอันชอบด้วยกฎหมายที่สำคัญยิ่งกว่า หรือเพื่อก่อตั้ง ใช้ หรือยกขึ้นต่อสู้สิทธิเรียกร้องตามกฎหมาย

นอกจากสิทธิตามกฎหมาย บริษัทควรมีช่องทางภายในที่ชัดเจน:

  • ช่องทางติดต่อ (อีเมลหรือแบบฟอร์ม) ที่ระบุในประกาศความเป็นส่วนตัวและในอีเมลแจ้งผล
  • ผู้รับเรื่องที่ไม่ใช่คนเดียวกับผู้ตัดสินเดิม
  • กรอบเวลาตอบที่ชัด เช่น 15 วันทำการ (เป็นนโยบายภายในที่บริษัทกำหนดเอง ไม่ใช่เวลาตามกฎหมาย)
  • บันทึกคำร้อง ผลการพิจารณา และเหตุผล

ส่วนที่ไม่แน่นอน: กฎหมายไทยไม่ได้บัญญัติไว้ตรง ๆ ว่าบริษัทต้องเปิดเผยตรรกะหรือสูตรของระบบ บริษัทควรตกลงกับผู้ให้บริการล่วงหน้าว่าจะได้ข้อมูลอะไรมาอธิบายเมื่อมีผู้ขอ

8. ต้องเก็บหลักฐานอะไรไว้ เพื่อให้อธิบายการตัดสินใจย้อนหลังได้

เมื่อมีข้อพิพาท คำถามแรกคือ "ตอนนั้นตัดสินด้วยข้อมูลอะไร" ถ้าตอบไม่ได้ บริษัทเสียเปรียบทั้งที่การตัดสินอาจสมเหตุสมผล

หลักฐานเก็บอะไร
บัญชีระบบชื่อระบบ เวอร์ชัน วันที่เริ่มใช้ งานที่ใช้ และข้อมูลที่ส่งเข้าระบบ
เอกสารผู้ให้บริการคู่มือ ผลทดสอบความแม่นยำและอคติ สัญญาและข้อกำหนดการใช้ข้อมูล
เกณฑ์ที่ใช้ตัดสินเกณฑ์ของตำแหน่งงานที่เขียนไว้ก่อนเปิดรับสมัคร น้ำหนักแต่ละข้อ
บันทึกต่อคนผลของระบบ ผู้ตรวจ วันเวลา เหตุผลที่ผู้ตรวจเขียน และการแก้ผลของระบบ ถ้ามี
ผลทดสอบและการตรวจซ้ำวันที่ วิธี ผล และสิ่งที่แก้ไข
คำร้องและการตอบคำขอของผู้สมัครหรือพนักงาน วันที่รับ ผู้รับเรื่อง ผลและวันที่ตอบ
การอบรมรายชื่อผู้ตรวจที่ผ่านการอบรมการใช้ระบบ

ระยะเวลาเก็บ: ควรกำหนดตามประเภทข้อมูลและวัตถุประสงค์ ผู้สมัครที่ไม่ผ่านไม่ควรถูกเก็บข้อมูลไว้นานเกินจำเป็น ดูแนวคิดเรื่องการเก็บเอกสารพนักงานที่ การเก็บสัญญา อีเมล แชท และข้อมูลพนักงาน

9. ถ้าผลประเมินจาก AI จะนำไปสู่การลดค่าตอบแทนหรือเลิกจ้าง

ผลจากระบบเป็นเพียงข้อมูลหนึ่ง การลงโทษทางวินัยหรือเลิกจ้างยังต้องเป็นไปตามกฎหมายแรงงานและข้อบังคับเกี่ยวกับการทำงานของบริษัท ศาลพิจารณาข้อเท็จจริงของแต่ละกรณี ข้อควรทำ:

  • แยกให้ชัดว่าเป็นเรื่องผลงานไม่ถึงเกณฑ์ หรือเป็นเรื่องความผิดทางวินัย เพราะผลทางกฎหมายต่างกัน
  • ตรวจว่าตัวชี้วัดที่ระบบใช้ตรงกับงานที่ลูกจ้างได้รับมอบหมายจริง และลูกจ้างรู้ล่วงหน้า
  • แจ้งผลให้ลูกจ้างทราบพร้อมข้อมูลที่ใช้ และเปิดโอกาสชี้แจงก่อนตัดสิน
  • ให้ผู้บังคับบัญชาที่รู้จักงานจริงให้ความเห็นประกอบ ไม่ใช้ตัวเลขอย่างเดียว
  • ปรึกษาทนายก่อนเลิกจ้าง เพราะค่าชดเชยและความเป็นธรรมของการเลิกจ้างขึ้นอยู่กับเหตุและพยานหลักฐาน ดูภาพรวมที่ สิทธิของลูกจ้างเมื่อถูกเลิกจ้าง

ถ้าระบบวัดผลจากการเฝ้าติดตามพฤติกรรม เช่น เวลาหน้าจอ การเคลื่อนไหวเมาส์ ให้ตรวจขอบเขตตาม PDPA ว่าจำเป็นและได้แจ้งไว้หรือไม่

10. สัญญากับผู้ให้บริการระบบ AI ควรมีอะไร

ความรับผิดต่อผู้สมัครและลูกจ้างยังอยู่ที่บริษัท การโยนให้ผู้ให้บริการภายนอกไม่ทำให้พ้นความรับผิดต่อผู้ได้รับผลกระทบ ดังนั้นควรเขียนในสัญญา:

  • ขอบเขตงาน ระบบทำอะไร ไม่ทำอะไร และข้อมูลที่ใช้
  • ความถูกต้องและการทดสอบ ผู้ให้บริการแจ้งผลการทดสอบ ข้อจำกัดที่ทราบ และแจ้งเมื่อมีการอัปเดตที่เปลี่ยนผล
  • ข้อมูลส่วนบุคคล สถานะผู้ประมวลผล ข้อห้ามนำข้อมูลไปฝึกโมเดลโดยไม่ได้รับอนุญาต สถานที่เก็บ ระยะเวลาเก็บ และการลบเมื่อสิ้นสุดสัญญา
  • การสนับสนุนเมื่อมีคำร้อง ผู้ให้บริการช่วยดึงข้อมูลที่ผู้สมัครหรือลูกจ้างขอ ภายในเวลาที่บริษัทตอบได้ทัน
  • การเก็บบันทึกการทำงานของระบบ (log) ไว้ให้บริษัทตรวจย้อนหลัง
  • การรับผิดและการชดใช้ ตกลงให้ชัดว่าใครรับผิดเมื่อระบบทำผิดตามข้อตกลงหรือข้อมูลรั่วไหล

11. รายการตรวจสอบก่อนใช้และเอกสารที่ควรมี

  • ทำบัญชีว่าใช้ AI ที่ไหนในงานบุคคล ข้อมูลที่ใช้ และผลไปถึงใคร
  • กำหนดฐานทางกฎหมายตามมาตรา 24 และตรวจว่ามีข้อมูลอ่อนไหวตามมาตรา 26 หรือไม่
  • แก้ประกาศความเป็นส่วนตัวสำหรับผู้สมัครและพนักงานให้ระบุการใช้ระบบอัตโนมัติ
  • ตรวจสัญญากับผู้ให้บริการ เรื่องผู้ประมวลผล การฝึกโมเดล ที่เก็บ การลบ และความช่วยเหลือเมื่อมีคำร้อง
  • ทดสอบระบบกับข้อมูลเก่าและบันทึกผล รวมถึงตรวจอคติตามกลุ่ม
  • เขียนนโยบายว่าบุคคลใดเป็นผู้ตัดสินและต้องเขียนเหตุผลของตัวเอง
  • ปิดการปฏิเสธอัตโนมัติ หรืออย่างน้อยให้คนตรวจกลุ่มที่ถูกปฏิเสธ
  • อบรมผู้ตรวจและเก็บรายชื่อ
  • ตั้งช่องทางรับคำร้องและกรอบเวลาตอบ แยกผู้รับเรื่องจากผู้ตัดสินเดิม
  • กำหนดระยะเวลาเก็บข้อมูลผู้สมัครและบันทึกการตัดสินใจ
  • ตั้งรอบตรวจซ้ำ (เช่น ทุกไตรมาส หรือเมื่อระบบอัปเดต)
  • ก่อนใช้ผลประเมินเพื่อลงโทษหรือเลิกจ้าง ให้ทนายตรวจเอกสาร

ตัวอย่างสมมติ

ตัวอย่างสมมติ (ไม่ใช่คดีจริง ตัวเลขทั้งหมดเป็นการสมมติเพื่อประกอบคำอธิบาย) บริษัทจัดจำหน่ายแห่งหนึ่งมีพนักงาน 120 คน ติดตั้งระบบสรรหาที่มีฟังก์ชัน AI ให้คะแนนใบสมัคร ตั้งไว้ว่าต่ำกว่า 60 คะแนนระบบจะปฏิเสธอัตโนมัติ ในรอบสรรหาตำแหน่งเจ้าหน้าที่บัญชี มีผู้สมัคร 200 คน ระบบปฏิเสธไป 140 คน ผู้สมัครคนหนึ่งที่เพิ่งกลับมาทำงานหลังพักงานเลี้ยงลูกสองปีได้คะแนน 55 แล้วถูกปฏิเสธ จึงอีเมลถามว่าเพราะอะไรและขอดูข้อมูลของตน

บริษัทที่ไม่มีการเตรียมไว้จะตอบไม่ได้ว่าระบบให้คะแนนตามอะไร ไม่มีใครเคยเห็นใบสมัครของเธอ และผู้ให้บริการแจ้งว่า "เป็นสูตรภายใน" ไม่ส่งข้อมูลให้

บริษัทที่เตรียมไว้ดีกว่าจะทำดังนี้ ตั้งระบบให้ "จัดอันดับ" ไม่ใช่ "ปฏิเสธอัตโนมัติ" ให้ HR เปิดอ่านใบสมัครที่ต่ำกว่าเกณฑ์อย่างน้อยสุ่มตัวอย่างตามที่กำหนดไว้ในนโยบาย เก็บบันทึกว่าใครตรวจใคร ผลเป็นอย่างไร ก่อนใช้งานเคยทดสอบกับใบสมัครเก่าและพบว่าช่วงว่างงานทำให้คะแนนลดลง จึงตั้งให้ตัวแปรนี้ไม่มีผลต่อคะแนน เมื่อผู้สมัครขอข้อมูล บริษัทส่งข้อมูลที่เก็บเกี่ยวกับเธอภายในกรอบที่ PDPA กำหนด ให้ผู้รับเรื่องคนละคนกับผู้ตรวจเดิมทบทวนใบสมัคร แล้วตอบพร้อมเหตุผลของผู้ตัดสิน

จุดต่างอยู่ที่บริษัทหลังอธิบายการตัดสินใจเป็นรายคนได้ ไม่ได้อยู่ที่ว่าใช้ AI หรือไม่ ผลทางกฎหมายยังขึ้นกับข้อเท็จจริงและเอกสารจริงของแต่ละกรณี

อย่าเข้าใจผิด

  • "AI เป็นกลางกว่าคน เพราะไม่มีความรู้สึก" → ระบบเรียนจากข้อมูลในอดีต จึงรับอคติเดิมมาได้ ต้องทดสอบและตรวจเป็นระยะ
  • "ซื้อระบบจากผู้ให้บริการใหญ่ ความเสี่ยงไปอยู่ที่เขา" → บริษัทที่ตัดสินใจจ้างหรือลงโทษยังต้องตอบต่อผู้ได้รับผลกระทบ ส่วนความรับผิดระหว่างกันอยู่ที่สัญญา
  • "มีคนกดอนุมัติแล้ว ถือว่ามีคนตรวจ" → ถ้าผู้กดไม่มีข้อมูลหรือเวลาอ่านและไม่เคยเปลี่ยนผลของระบบ ก็ไม่ต่างจากให้ระบบตัดสิน
  • "ผู้สมัครกดยอมรับเงื่อนไขในเว็บแล้ว จึงใช้ข้อมูลได้ทุกอย่าง" → ความยินยอมต้องเฉพาะเจาะจงและเป็นอิสระ ข้อมูลอ่อนไหวต้องได้รับความยินยอมโดยชัดแจ้งหรือเข้าข้อยกเว้น การกดรับเงื่อนไขรวมไม่แน่ว่าเพียงพอ
  • "กฎหมายไทยยังไม่มีกฎหมาย AI จึงทำอะไรก็ได้" → ยังไม่พบกฎหมายเฉพาะ ณ วันที่ 21 พฤศจิกายน 2569 แต่ PDPA กฎหมายแรงงาน และกฎหมายแพ่งยังใช้อยู่เต็มที่
  • "คะแนนจากระบบเป็นหลักฐานพอที่จะเลิกจ้าง" → ผลจากระบบเป็นข้อมูลประกอบ การเลิกจ้างต้องมีเหตุตามกฎหมายแรงงานและพยานหลักฐานที่อธิบายได้
  • "แนวทาง ETDA เป็นกฎหมาย ทำตามครบแล้วปลอดภัยแน่" → เป็นแนวทางที่ไม่บังคับ ช่วยให้วางระบบได้ดี แต่ไม่ได้ยกเว้นความรับผิดตามกฎหมาย

อ่านเพิ่มเติม

ใช้ AI ช่วยคัดคนหรือประเมินผลได้ เมื่อมีคนที่มีอำนาจจริงเป็นผู้ตัดสินและเขียนเหตุผลของตนเอง ทดสอบความถูกต้องและอคติของระบบ แจ้งการใช้ข้อมูลตาม PDPA เปิดช่องทางโต้แย้ง และเก็บหลักฐานไว้อธิบายย้อนหลังได้

เราช่วยตรวจว่าระบบ AI ที่บริษัทใช้ในงานบุคคลมีความเสี่ยงตรงไหน ร่างนโยบายการใช้ AI ในงาน HR ประกาศความเป็นส่วนตัวสำหรับผู้สมัครและพนักงาน เงื่อนไขในสัญญากับผู้ให้บริการระบบ และเอกสารตอบคำร้องหรือข้อร้องเรียน เราไม่ใช่ผู้ตรวจสอบเชิงเทคนิคของโมเดล AI และไม่รับรองว่าระบบของผู้ให้บริการใดแม่นยำหรือปราศจากอคติ ไม่สามารถรับประกันผลของข้อพิพาทได้ ค่าบริการขึ้นอยู่กับขั้นของเรื่องและงานที่ต้องทำ ส่งเอกสารให้เราดูก่อน เราจะแจ้งขอบเขตงานและค่าบริการเป็นลายลักษณ์อักษรก่อนเริ่มงาน ปรึกษาเบื้องต้น โทร 092-254-2045 หรือ ส่งรายละเอียดให้เรา ดูเพิ่มเติมที่ เอกสารด้านทรัพยากรบุคคล และ การปฏิบัติตามกฎหมาย PDPA


คู่มือนี้เผยแพร่โดย สำนักงานกฎหมายสุวรรณวรา ลอว์เฟิร์ม — สำนักงานกฎหมายในจังหวัดขอนแก่น ก่อตั้งเมื่อปี 1986 เป็นข้อมูลทั่วไปเท่านั้น ไม่ใช่คำแนะนำทางกฎหมายสำหรับเรื่องใดเรื่องหนึ่งโดยเฉพาะ

คำถามที่พบบ่อย

ประเทศไทยห้ามใช้ AI คัดคนสมัครงานหรือไม่+

จากการตรวจเมื่อวันที่ 21 พฤศจิกายน 2569 เรายังไม่พบกฎหมายไทยที่ห้ามใช้ AI ช่วยคัดคนสมัครงานหรือประเมินผลงานโดยตรง แต่ไม่ได้แปลว่าทำอะไรก็ได้ ข้อมูลของผู้สมัครและพนักงานยังอยู่ใต้ PDPA และการปฏิบัติต่อลูกจ้างยังอยู่ใต้กฎหมายคุ้มครองแรงงาน เช่น มาตรา 15 ที่ให้ปฏิบัติต่อลูกจ้างชายและหญิงเท่าเทียมกันในการจ้างงาน ผู้ใช้ควรดูข้อมูล ณ วันที่ตัดสินใจจากเว็บไซต์ทางการอีกครั้ง

ถ้า AI ให้คะแนนต่ำ บริษัทปฏิเสธผู้สมัครหรือลดตำแหน่งพนักงานตามคะแนนได้เลยหรือไม่+

กฎหมายไทยไม่ได้เขียนไว้ตรง ๆ ว่าห้ามหรือทำได้ แต่ถ้ามีข้อพิพาท บริษัทต้องอธิบายเหตุผลของการตัดสินใจได้ คะแนนจากระบบเพียงอย่างเดียวที่ไม่มีใครตรวจ ไม่มีเกณฑ์ที่ชัด และไม่มีหลักฐานว่าระบบแม่นยำกับงานนั้น เป็นจุดอ่อนที่ฝ่ายตรงข้ามจะหยิบขึ้นมาก่อน จึงควรให้คนที่มีอำนาจจริงเป็นผู้ตัดสินและบันทึกเหตุผลของตนเอง

ต้องขอความยินยอมจากผู้สมัครก่อนใช้ AI คัดใบสมัครหรือไม่+

ขึ้นอยู่กับฐานทางกฎหมายที่บริษัทใช้ตามมาตรา 24 ของ PDPA และชนิดของข้อมูล ข้อมูลทั่วไปอาจใช้ฐานอื่นได้ เช่น ความจำเป็นเพื่อดำเนินการตามคำขอของผู้สมัครก่อนเข้าทำสัญญา หรือประโยชน์โดยชอบด้วยกฎหมายของบริษัท แต่ข้อมูลอ่อนไหวตามมาตรา 26 เช่น ข้อมูลสุขภาพ ความพิการ ข้อมูลชีวภาพ ต้องมีความยินยอมโดยชัดแจ้งหรือเข้าข้อยกเว้นที่กฎหมายระบุ ไม่ว่าฐานใด บริษัทต้องแจ้งวัตถุประสงค์ให้ผู้สมัครทราบ

ผู้สมัครหรือพนักงานขอให้บริษัทเปิดเผยข้อมูลที่ AI ใช้ได้หรือไม่+

เจ้าของข้อมูลมีสิทธิขอเข้าถึงและขอรับสำเนาข้อมูลส่วนบุคคลของตนตามมาตรา 30 และบริษัทต้องดำเนินการโดยไม่ชักช้า ภายในสามสิบวันนับแต่ได้รับคำขอ เว้นแต่เข้าเหตุปฏิเสธที่กฎหมายกำหนด นอกจากนี้ยังมีสิทธิให้แก้ไขข้อมูลที่ไม่ถูกต้องตามมาตรา 35 และ 36 และสิทธิคัดค้านในกรณีที่มาตรา 32 กำหนด ส่วนจะต้องเปิดเผยตรรกะหรือสูตรของระบบหรือไม่ กฎหมายไทยไม่ได้บัญญัติไว้ตรง ๆ ควรตกลงเรื่องข้อมูลที่ขอได้กับผู้ให้บริการระบบตั้งแต่ต้น

ใช้ผลประเมินจาก AI เป็นเหตุเลิกจ้างพนักงานได้หรือไม่+

ข้อมูลจาก AI เป็นพยานหลักฐานประกอบได้ แต่การเลิกจ้างยังต้องดูตามกฎหมายแรงงานว่ามีเหตุอย่างไร จ่ายค่าชดเชยหรือไม่ และเป็นการเลิกจ้างที่เป็นธรรมหรือไม่ โดยศาลจะดูข้อเท็จจริงของแต่ละคดี ไม่ใช่ดูว่าระบบให้คะแนนเท่าใด ควรมีการพูดคุยแจ้งผลและเปิดโอกาสให้ชี้แจงก่อน และตรวจเอกสารกับทนายความก่อนลงมือ

ระบบ AI เป็นของผู้ให้บริการภายนอก ถ้าระบบผิดพลาดใครรับผิด+

ในความสัมพันธ์กับผู้สมัครและลูกจ้าง บริษัทที่ตัดสินใจจ้าง ปฏิเสธ หรือลงโทษคือผู้ที่ต้องตอบ การโยนให้ผู้ให้บริการไม่ทำให้พ้นความรับผิดต่อคนที่ได้รับผลกระทบ ส่วนความรับผิดระหว่างบริษัทกับผู้ให้บริการเป็นเรื่องของสัญญา จึงต้องตรวจเงื่อนไขเรื่องความถูกต้อง การเก็บข้อมูล และการสนับสนุนเมื่อมีคำร้องเรียนก่อนใช้งาน

Lawyer-client handshake symbolizing trust at Suwanvara Law Firm

พร้อมรับฟังเรื่องของคุณ

ปรึกษาเบื้องต้นกับทนายความผู้เชี่ยวชาญของเรา