คำตอบหลัก
ข้อสงวนกรรมสิทธิ์ในการขายเชื่อคือข้อตกลงว่า ผู้ขายส่งมอบสินค้าให้ผู้ซื้อใช้หรือถือไว้ก่อน แต่กรรมสิทธิ์ยังเป็นของผู้ขายจนกว่าผู้ซื้อจะชำระครบตามที่ตกลง โดยปกติกรรมสิทธิ์ในสินค้าที่ขายโอนไปยังผู้ซื้อตั้งแต่ทำสัญญาซื้อขาย (มาตรา 458) แต่ถ้าสัญญามีเงื่อนไขหรือเงื่อนเวลา กรรมสิทธิ์ยังไม่โอนไปจนกว่าเงื่อนไขนั้นสำเร็จหรือถึงกำหนดเวลานั้น (มาตรา 459) ข้อสงวนกรรมสิทธิ์จึงมักถูกวิเคราะห์ว่าเป็นการกำหนดเงื่อนไขหรือเงื่อนเวลาของการโอนกรรมสิทธิ์ ผลสุดท้ายขึ้นอยู่กับถ้อยคำในสัญญาและพฤติกรรมของคู่สัญญา
ข้อสงวนนี้ไม่ใช่เกราะป้องกันที่ใช้ได้ทุกกรณี มันอ่อนลงอย่างมากเมื่อผู้ซื้อขายสินค้าต่อให้ผู้ซื้อสุจริต เมื่อสินค้าถูกผสม แปรรูป หรือติดตั้งจนแยกไม่ได้ เมื่อระบุไม่ได้ว่าสินค้าชิ้นไหนเป็นของผู้ขาย และเมื่อผู้ซื้อล้มละลายหรือเข้าสู่กระบวนการฟื้นฟูกิจการ ต่อให้ผู้ขายยังเป็นเจ้าของ การเอาสินค้ากลับมายังต้องอาศัยความร่วมมือของผู้ซื้อ หรือต้องไปทางศาลและการบังคับคดี ผู้ขายไม่ควรเข้าไปขนสินค้าเองเพียงเพราะสัญญาเขียนว่ากรรมสิทธิ์ยังเป็นของตน
ความเห็นเชิงปฏิบัติของเรา ใช้ข้อสงวนกรรมสิทธิ์เป็นชั้นหนึ่งของการป้องกันความเสี่ยง ควบคู่กับวงเงินเครดิต เงินมัดจำหรือเงินงวดแรก หลักประกันอื่น และการติดตามหนี้ที่รวดเร็ว คู่มือนี้ใช้ได้กับการขายเชื่อสินค้าที่ระบุตัวได้ เช่น เครื่องจักร และสินค้าที่ใช้หมดไป เช่น วัตถุดิบ แต่สองกลุ่มนี้มีข้อจำกัดต่างกัน ข้อมูล ณ วันที่ 21 พฤศจิกายน 2569
คู่มือนี้พูดเฉพาะข้อสงวนกรรมสิทธิ์ หากต้องการเรื่องวงเงินเครดิตและนโยบายเก็บหนี้ ดู นโยบายเงื่อนไขเครดิตและวงเงินลูกค้า หากเป็นเรื่องเครื่องจักรไม่ตรงสเปกแล้วผู้ซื้อหยุดจ่าย ดู เครื่องจักรไม่ตรงสเปก
ใครควรอ่านส่วนไหน
| สถานะของคุณ | ส่วนที่ควรอ่าน |
|---|---|
| ยังไม่เซ็น | ข้อ 1 ถึง 3 วางจุดโอนกรรมสิทธิ์และระบุสินค้า ข้อ 4 ทำความเข้าใจความต่างจากเช่าซื้อ และเช็กลิสต์ท้ายบทความ |
| เซ็นแล้วกำลังใช้ | ข้อ 3 ทำบันทึกสต๊อกและเครื่องหมาย ข้อ 5 และ 6 ดูความเสี่ยงเมื่อผู้ซื้อขายต่อหรือผลิตต่อ |
| มีข้อพิพาทแล้ว | ข้อ 7 ผู้ซื้อมีปัญหาทางการเงินหรือล้มละลาย และข้อ 8 ขั้นตอนเอาสินค้ากลับโดยไม่ละเมิดสิทธิ์ผู้อื่น |
1. ข้อสงวนกรรมสิทธิ์ทำอะไรได้ในทางกฎหมาย
เริ่มจากกฎทั่วไปก่อน มาตรา 458 บัญญัติว่ากรรมสิทธิ์ในทรัพย์สินที่ขายย่อมโอนไปยังผู้ซื้อตั้งแต่ขณะที่ได้ทำสัญญาซื้อขายกัน นั่นหมายความว่าถ้าสัญญาไม่พูดอะไรเลย กรรมสิทธิ์อาจโอนไปตั้งแต่ตกลงซื้อขายกัน แม้ผู้ซื้อยังไม่ได้จ่ายเงิน และผู้ขายเหลือเพียงสิทธิเรียกให้ชำระราคา
มาตรา 459 เปิดทางให้คู่สัญญากำหนดต่างไป ถ้าสัญญาซื้อขายมีเงื่อนไขหรือเงื่อนเวลาบังคับไว้ กรรมสิทธิ์ในทรัพย์สินยังไม่โอนไปจนกว่าการจะได้เป็นไปตามเงื่อนไขหรือถึงกำหนดเงื่อนเวลานั้น ข้อสงวนกรรมสิทธิ์จึงมักเขียนว่า กรรมสิทธิ์จะโอนเมื่อผู้ซื้อชำระราคาครบถ้วน
| มุมมอง | ถ้าไม่มีข้อสงวน | ถ้ามีข้อสงวนที่เขียนชัดและใช้บังคับได้ |
|---|---|---|
| กรรมสิทธิ์ | โอนตั้งแต่ทำสัญญา (มาตรา 458) | ยังไม่โอนจนกว่าเงื่อนไขสำเร็จ เช่น ชำระครบ (มาตรา 459) |
| ผู้ขายถ้าผู้ซื้อไม่จ่าย | เรียกให้ชำระราคาเป็นหนี้ธรรมดา | อาจอ้างสิทธิเป็นเจ้าของในสินค้าที่ยังอยู่ แต่ต้องพิสูจน์ได้ |
| ผู้ซื้อ | เป็นเจ้าของ จะขายต่อหรือจำนองได้ | ใช้และถือครองสินค้าได้ตามที่ตกลง แต่ไม่ควรจัดการเหมือนเจ้าของเต็มตัว |
การตีความว่าข้อความใดเป็นเงื่อนไขหรือเงื่อนเวลาตามมาตรา 459 ขึ้นอยู่กับถ้อยคำและเจตนาของคู่สัญญา เช่น ข้อสัญญาที่เขียนว่า ผู้ขายยังเป็นเจ้าของ แต่ผู้ซื้อต้องใช้สินค้าและเก็บรักษาเหมือนเจ้าของ อาจต้องตีความหลายชั้น ถ้อยคำที่ชัดจึงสำคัญ
2. เขียนข้อสงวนกรรมสิทธิ์อย่างไรให้ชัด
ข้อสงวนที่ใช้งานได้จริงมักตอบคำถามเหล่านี้ได้ในสัญญาหรือใบสั่งซื้อที่ผู้ซื้อลงนามรับ
| ประเด็น | ควรระบุอะไร |
|---|---|
| จุดโอนกรรมสิทธิ์ | โอนเมื่อชำระราคาครบทุกงวดของใบแจ้งหนี้นั้น หรือเมื่อชำระหนี้ทั้งหมดที่ค้างอยู่กับผู้ขาย ซึ่งเป็นการเลือกที่ต่างกัน ต้องเขียนให้ชัดว่าเลือกแบบไหน |
| สินค้าที่เกี่ยวข้อง | ระบุรุ่น หมายเลขเครื่อง หมายเลขล็อต จำนวน และใบส่งมอบที่เกี่ยวข้อง |
| การครอบครองระหว่างรอชำระ | ผู้ซื้อถือไว้ในฐานะผู้ดูแล ต้องเก็บรักษา ทำประกันภัยตามที่ตกลง ไม่จำนอง ไม่ให้ผู้อื่นยึดหน่วง และแจ้งผู้ขายถ้ามีผู้อ้างสิทธิ |
| การขายต่อ | ห้ามขายต่อก่อนชำระ หรืออนุญาตเฉพาะการขายตามปกติของกิจการพร้อมเงื่อนไขเรื่องเงินที่ได้รับ ซึ่งต้องเขียนอย่างระมัดระวัง |
| การผลิตต่อ ผสม หรือติดตั้ง | ระบุว่าผู้ซื้อต้องแจ้งก่อนหรือไม่ และผลต่อกรรมสิทธิ์เป็นอย่างไร |
| การตรวจสอบ | ผู้ขายมีสิทธิเข้าตรวจสต๊อกและทะเบียนสินค้าตามเวลาที่ตกลง |
| เมื่อผิดนัด | ผู้ซื้อต้องคืนสินค้าภายในเวลาที่กำหนด และยอมให้ผู้ขายเข้ารับสินค้าตามวิธีที่ตกลง |
สองข้อที่ควรย้ำเป็นพิเศษ ข้อแรก ข้อสงวนต้องอยู่ในเอกสารที่ผู้ซื้อรับทราบก่อนหรือพร้อมส่งมอบ การพิมพ์ไว้ด้านหลังใบส่งของที่ผู้ซื้อไม่เคยเซ็นรับ จะพิสูจน์ได้ยากว่าตกลงกัน ข้อสอง เงื่อนไขการชำระและการโอนกรรมสิทธิ์ต้องตรงกับเอกสารอื่น เช่น ใบเสนอราคา ใบสั่งซื้อ และใบแจ้งหนี้ ถ้าเอกสารขัดกัน เรื่องที่ตกลงกันจริงมักต้องไปตีความกันเป็นคดี
3. ระบุสินค้า ทำเครื่องหมาย และเก็บบันทึกสต๊อกอย่างไร
มาตรา 460 วางหลักว่า ในการซื้อขายทรัพย์สินที่มิได้กำหนดลงไว้แน่นอน กรรมสิทธิ์ยังไม่โอนไปจนกว่าจะได้หมาย นับ ชั่ง ตวง วัด หรือคัดเลือก หรือทำโดยวิธีอื่นเพื่อบ่งตัวทรัพย์สินนั้นออกเป็นแน่นอน และในการซื้อขายทรัพย์สินเฉพาะสิ่ง ถ้าผู้ขายยังต้องนับ ชั่ง ตวง วัด หรือทำสิ่งอื่นเกี่ยวกับทรัพย์สินเพื่อให้รู้กำหนดราคาแน่นอน กรรมสิทธิ์ยังไม่โอนจนกว่าจะได้ทำสิ่งนั้นแล้ว
ข้อนี้มีสองผล ผลแรก ถ้าขายวัตถุดิบเป็นกองรวมที่ยังไม่แยกว่าส่วนไหนเป็นของผู้ซื้อ กรรมสิทธิ์อาจยังไม่โอนด้วยเหตุตามมาตรา 460 ไม่ใช่เพราะข้อสงวน ผลที่สอง เมื่อผู้ขายต้องพิสูจน์ว่าสินค้าที่ยังอยู่ในโรงงานของผู้ซื้อคือสินค้าที่ตนขาย ผู้ขายต้องระบุตัวสินค้าได้
วิธีที่ช่วยให้ระบุตัวสินค้าได้จริง
- เครื่องจักรและสินค้าราคาสูง ระบุรุ่น หมายเลขเครื่อง ชื่อผู้ผลิต และติดป้ายหรือสติกเกอร์ที่บอกว่าสินค้ายังไม่ได้ชำระราคา ถ้าผู้ซื้อยอม
- วัตถุดิบและสินค้าที่ขายเป็นล็อต ระบุเลขล็อต วันที่ส่งมอบ และน้ำหนักหรือจำนวนในใบส่งมอบที่ผู้ซื้อเซ็นรับ
- ให้ผู้ซื้อเก็บของแต่ละล็อตแยกจากของที่ซื้อจากรายอื่น หรืออย่างน้อยติดป้ายที่ตรวจได้
- ขอให้ผู้ซื้อทำและส่งรายงานสต๊อกให้ผู้ขายตามรอบ เช่น เดือนละครั้ง
- ผู้ขายเก็บภาพถ่ายสินค้าตอนส่งมอบและตอนตรวจสต๊อก พร้อมวันที่
สินค้าที่ใช้หมดไปและซื้อจากหลายรายมักเป็นจุดที่ข้อสงวนใช้ไม่ค่อยได้ผล เพราะหลังผ่านไปสองสามเดือน ไม่มีใครบอกได้ว่าวัตถุดิบที่เหลืออยู่เป็นของผู้ขายรายใด
4. สงวนกรรมสิทธิ์ต่างจากเช่าซื้ออย่างไร
คนจำนวนไม่น้อยเรียกการขายเชื่อที่ผู้ขายยังเก็บกรรมสิทธิ์ไว้ว่า เช่าซื้อ ซึ่งไม่ควรเรียกเช่นนั้น เพราะเป็นสัญญาคนละแบบ
มาตรา 572 บัญญัติว่า เช่าซื้อคือสัญญาซึ่งเจ้าของเอาทรัพย์สินออกให้เช่า และให้คำมั่นว่าจะขายทรัพย์สินนั้นหรือจะให้ทรัพย์สินนั้นตกเป็นสิทธิแก่ผู้เช่า โดยเงื่อนไขที่ผู้เช่าได้ใช้เงินเป็นจำนวนเท่านั้นเท่านี้คราว และสัญญาเช่าซื้อถ้าไม่ทำเป็นหนังสือเป็นโมฆะ
| เรื่อง | ขายเชื่อที่สงวนกรรมสิทธิ์ | เช่าซื้อตามมาตรา 572 |
|---|---|---|
| ประเภทสัญญา | ซื้อขาย (ผู้ซื้อมีหนี้ชำระราคา) | ให้เช่า พร้อมคำมั่นว่าจะขายหรือให้ทรัพย์สินตกเป็นสิทธิ |
| เอกสาร | ควรทำเป็นหนังสือเพื่อพิสูจน์ข้อสงวน | ต้องทำเป็นหนังสือ ไม่เช่นนั้นเป็นโมฆะ |
| สถานะผู้ครอบครอง | ผู้ซื้อที่รอโอนกรรมสิทธิ์ | ผู้เช่าที่ยังไม่เป็นเจ้าของ |
| ภาษาที่ใช้ในเอกสาร | ราคา งวดชำระ เงื่อนไขการโอน | ค่าเช่า คำมั่น ค่าเช่าซื้อ |
ความต่างนี้มีผลในทางปฏิบัติ ถ้าเอกสารเรียกว่า ซื้อขาย แต่เขียนเนื้อหาเหมือนให้เช่าแล้วคำมั่นว่าจะโอนให้ ก็อาจถูกตีความตามเนื้อหาจริง ผู้ขายที่ต้องการเช่าซื้อควรทำสัญญาเช่าซื้อให้เป็นหนังสือและมีองค์ประกอบครบ ผู้ขายที่ต้องการขายเชื่อควรเขียนสัญญาซื้อขายให้ชัดว่าราคา การชำระ และจุดโอนกรรมสิทธิ์เป็นอย่างไร ไม่ควรหยิบถ้อยคำของเช่าซื้อมาปนในสัญญาซื้อขายโดยไม่จำเป็น
หากกังวลเรื่องทรัพย์ที่อยู่ในสัญญาเช่าซื้อกับสถาบันการเงินของลูกหนี้ ดู รถของลูกหนี้ติดเช่าซื้อ ซึ่งเป็นมุมของเจ้าหนี้ที่จะบังคับคดี
5. ผู้ซื้อขายสินค้าต่อให้บุคคลที่สาม
นี่คือจุดที่ข้อสงวนกรรมสิทธิ์อ่อนที่สุดในธุรกิจที่ผู้ซื้อเป็นผู้ค้า มาตรา 1332 บัญญัติว่า บุคคลผู้ซื้อทรัพย์สินมาโดยสุจริตในการขายทอดตลาด หรือในท้องตลาด หรือจากพ่อค้าซึ่งขายของชนิดนั้น ไม่จำต้องคืนให้แก่เจ้าของแท้จริง เว้นแต่เจ้าของจะชดใช้ราคาที่ซื้อมา
ถ้าผู้ซื้อของคุณเป็นพ่อค้าที่ขายสินค้าชนิดนั้นเป็นปกติ และลูกค้าของเขาซื้อไปโดยสุจริต ผู้ขายเดิมมีความเสี่ยงสูงที่จะตามเอาสินค้าคืนจากลูกค้ารายนั้นไม่ได้ ถ้าไม่ยอมชดใช้ราคาที่ซื้อมา ว่ามาตรานี้ใช้ได้ในรายละเอียดอย่างไร เช่น ถือว่าซื้อโดยสุจริตหรือไม่ ซื้อจากพ่อค้าที่ขายของชนิดนั้นหรือไม่ ขึ้นอยู่กับข้อเท็จจริง ต้องตรวจเป็นรายกรณี
ในทางปฏิบัติ ข้อสัญญาที่ป้องกันความเสี่ยงนี้ได้บ้างอยู่ที่ตัวผู้ซื้อ ไม่ใช่ที่บุคคลที่สาม
- ห้ามผู้ซื้อขายต่อก่อนชำระ หรืออนุญาตเฉพาะการขายตามปกติ โดยกำหนดให้ผู้ซื้อต้องแจ้งชื่อผู้ซื้อรายถัดไป
- ให้ผู้ซื้อโอนสิทธิเรียกเงินจากการขายต่อ หรืออย่างน้อยนำเงินที่ได้รับมาชำระผู้ขายก่อน ข้อนี้เขียนยากและต้องตรวจผลทางกฎหมายก่อนใช้
- ให้ผู้ซื้อรายงานการขายต่อทุกครั้งที่เกิดขึ้น
- ถ้าผู้ซื้อกำลังจะขายสินค้าล็อตใหญ่ ตกลงล่วงหน้าว่าจะชำระผู้ขายก่อนส่งมอบให้ลูกค้าปลายทาง
ข้อเหล่านี้ไม่ได้ทำให้ผู้ขายตามสินค้าได้เสมอ แต่ช่วยให้ผู้ขายมีสิทธิตามสัญญาเรียกร้องจากผู้ซื้อ และเป็นหลักฐานว่าผู้ซื้อทำผิดข้อตกลง
6. สินค้าถูกนำไปผลิตต่อ ผสม หรือติดตั้งในทรัพย์สินของผู้ซื้อ
มีสามสถานการณ์ที่พบบ่อย
- วัตถุดิบถูกผลิตเป็นสินค้าอื่น ผู้ซื้อเอาโลหะ เม็ดพลาสติก หรือส่วนผสมไปผลิตเป็นสินค้าสำเร็จรูป วัตถุดิบเดิมอาจไม่มีอยู่ในรูปเดิมแล้ว และการระบุตัวทำได้ยาก
- ผสมกับของคนอื่น วัตถุดิบถูกเทรวมกับของรายอื่นในถังหรือไซโลเดียวกัน แยกไม่ได้ว่าส่วนไหนเป็นของใคร
- ติดตั้งเข้ากับทรัพย์สินของผู้ซื้อ เครื่องจักรถูกยึดแน่นกับพื้นโรงงาน ต่อเข้ากับสายการผลิต หรืออุปกรณ์ถูกติดเข้ากับอาคาร การถอดออกอาจทำให้ชำรุดหรือกระทบทรัพย์สินที่เป็นของผู้อื่น เช่น เจ้าของอาคารที่ผู้ซื้อเช่าอยู่
กรณีเหล่านี้ ผลของข้อสงวนกรรมสิทธิ์ต่อสินค้าที่เปลี่ยนสภาพหรือรวมกับทรัพย์อื่นแล้วไม่ควรถือเป็นเรื่องแน่นอน คำตอบขึ้นอยู่กับว่าสินค้ายังแยกออกมาได้หรือไม่ ใครเป็นเจ้าของทรัพย์อื่นที่รวมอยู่ด้วย และสัญญาเขียนไว้ว่าอย่างไร ข้อสัญญาที่ให้ผู้ขายมีสิทธิในสินค้าที่ผลิตเสร็จ หรือมีส่วนในเงินที่ได้จากการขาย ต้องร่างให้ชัด และต้องตรวจว่าใช้บังคับกับบุคคลภายนอกได้เพียงใด ไม่ควรเชื่อว่าเขียนไว้แล้วจะได้ผลเต็ม
ทางปฏิบัติที่ช่วยได้คือ แยกให้ได้ว่าสินค้าประเภทใดจะถูกนำไปผลิตต่อหรือติดตั้ง แล้วกำหนดมาตรการต่างกัน เช่น สำหรับวัตถุดิบที่ใช้หมดไปอาจใช้วงเงินเครดิตสั้นลง เก็บเงินเร็วขึ้น หรือขอหลักประกันอื่นแทนการพึ่งข้อสงวนกรรมสิทธิ์อย่างเดียว
หากเป็นเครื่องจักรที่ถูกยึดทรัพย์ในคดีของเจ้าหนี้รายอื่น ผู้ขายที่ยังเป็นเจ้าของอาจต้องร้องขัดทรัพย์ ดู มีคนอ้างว่าทรัพย์ที่ยึดเป็นของเขา ซึ่งอธิบายเรื่องนี้จากมุมของเจ้าหนี้ที่ขอยึดและผู้อ้างกรรมสิทธิ์
7. ผู้ซื้อมีปัญหาการเงิน ล้มละลาย หรือเข้าฟื้นฟูกิจการ
เมื่อผู้ซื้อมีเจ้าหนี้หลายราย ข้อสงวนกรรมสิทธิ์คือสิ่งที่ผู้ขายหวังว่าจะทำให้ตนไม่ต้องเข้าคิวรับชำระหนี้เหมือนเจ้าหนี้รายอื่น ผลจริงขึ้นอยู่กับหลายประการ
- สินค้ายังอยู่ครบหรือไม่ และระบุตัวได้หรือไม่ (ดูข้อ 3)
- ข้อสัญญาทำไว้ชัดเจนและพิสูจน์ได้หรือไม่
- ผู้ซื้อขายต่อ ผลิตต่อ หรือติดตั้งไปแล้วหรือไม่ (ข้อ 5 และ 6)
- ขั้นตอนตามกฎหมายล้มละลายและฟื้นฟูกิจการ ซึ่งมีผู้บริหารทรัพย์และมีกำหนดเวลายื่นคำขอรับชำระหนี้ รวมทั้งการพักการบังคับบางอย่างระหว่างฟื้นฟูกิจการ ไม่ควรเข้าใจว่าผู้ขายที่สงวนกรรมสิทธิ์จะเดินเข้าไปเอาของได้ทันที
- ผู้ซื้อมีเจ้าหนี้ที่มีหลักประกัน เช่น ธนาคาร ที่อ้างสิทธิในสต๊อกหรือเครื่องจักรด้วยหรือไม่
ในทางปฏิบัติ เมื่อรู้ว่าผู้ซื้อมีปัญหา ผู้ขายควรหยุดส่งสินค้าเพิ่มโดยไม่มีการชำระ รวบรวมใบส่งมอบ สัญญา และบันทึกสต๊อกทันที ถ่ายภาพสินค้า และขอคำปรึกษาก่อนยื่นหรือรับคำร้องใด ๆ โดยละเอียดของกระบวนการอยู่ใน คู่มือเจ้าหนี้ในคดีล้มละลายและฟื้นฟูกิจการ
8. ผู้ซื้อผิดนัดแล้ว เอาสินค้ากลับอย่างไร
ลำดับที่เหมาะสมมักเป็นดังนี้
- ตรวจเอกสารว่าข้อสงวนกรรมสิทธิ์อยู่ในสัญญาที่ผู้ซื้อรับทราบ และดูว่าสิทธิในการเข้ารับสินค้าเมื่อผิดนัดเขียนไว้อย่างไร
- ส่งหนังสือแจ้งให้ผู้ซื้อชำระ หรือคืนสินค้า พร้อมกำหนดเวลาและรายการสินค้า ส่งในวิธีที่พิสูจน์ได้ว่าส่งแล้ว
- ตกลงวันเวลาให้ผู้ขายเข้ารับสินค้า ให้ผู้ซื้อเซ็นรับรองว่าสินค้าใดถูกคืน และถ่ายภาพก่อนและหลัง
- ถ้าผู้ซื้อปฏิเสธ ซ่อนสินค้า หรือขายไปแล้ว ปรึกษาทนายเรื่องการฟ้องเรียกคืนทรัพย์หรือเรียกชำระราคา รวมถึงมาตรการคุ้มครองชั่วคราวก่อนศาลพิพากษา ดู คู่มือเรื่องการขอคุ้มครองชั่วคราว ถ้ามีเหตุควรกลัวว่าจะมีการโยกย้ายทรัพย์
- ถ้าได้คำพิพากษา การนำสินค้ากลับต้องผ่านกระบวนการบังคับคดี ไม่ใช่การลงมือเอง
ข้อที่ต้องระวังมากที่สุดคือ ห้ามเข้าไปในโรงงานหรือคลังของผู้ซื้อเพื่อขนสินค้าโดยไม่ได้รับความยินยอม ตัดโซ่ ปลดล็อก หรือถอดเครื่องจักรออกเอง แม้ผู้ขายเชื่อว่าสินค้าเป็นของตน การกระทำเช่นนั้นอาจก่อความรับผิดทางแพ่งหรือทางอาญาของผู้ขาย และอาจทำให้ฝ่ายผู้ซื้อกลับเป็นฝ่ายที่มีเรื่องร้องเรียนได้
เอกสารและขั้นตอนที่ควรเตรียมก่อนส่งมอบสินค้าแบบเชื่อ
- สัญญาซื้อขายหรือใบสั่งซื้อที่มีข้อสงวนกรรมสิทธิ์ และผู้มีอำนาจของผู้ซื้อลงนามรับ
- ข้อความเรื่องจุดโอนกรรมสิทธิ์ เขียนชัดว่าโอนเมื่อชำระครบอะไร
- ใบเสนอราคา ใบสั่งซื้อ ใบส่งมอบ และใบแจ้งหนี้ ที่ข้อความตรงกัน
- ใบส่งมอบที่ผู้ซื้อเซ็นรับ ระบุรุ่น หมายเลขเครื่องหรือเลขล็อต จำนวน และสถานที่ติดตั้งหรือเก็บ
- ภาพถ่ายสินค้า ป้ายหรือเครื่องหมายบนสินค้า พร้อมวันที่
- ข้อตกลงให้เก็บสินค้าแยกและทำรายงานสต๊อกตามรอบ
- ข้อตกลงเรื่องประกันภัยและการดูแลรักษาสินค้า
- ข้อห้ามหรือเงื่อนไขการขายต่อ ผลิตต่อ และติดตั้ง
- สิทธิเข้าตรวจสต๊อกและขั้นตอนรับสินค้าคืนเมื่อผิดนัด
- กำหนดว่าผู้ซื้อต้องแจ้งทันทีถ้ามีผู้อ้างสิทธิหรือมีการยึดทรัพย์
- หลักประกันอื่นที่ใช้ร่วมกัน เช่น เงินมัดจำ วงเงินเครดิต หรือผู้ค้ำประกัน
- ผู้รับผิดชอบฝั่งผู้ขายที่ตรวจสต๊อกและติดตามหนี้ตามรอบ
ตัวอย่างสมมติ: ผู้ผลิตขายเครื่องบรรจุและเม็ดพลาสติกให้โรงงานรายเดียวกัน
ตัวอย่างนี้ไม่ใช่คดีจริง ตัวเลขทั้งหมดใช้เพื่ออธิบายหลักการเท่านั้น
บริษัท ก ขายเครื่องบรรจุอัตโนมัติ 1 เครื่อง ราคา 2,400,000 บาท และเม็ดพลาสติก 20 ตัน ราคา 800,000 บาท ให้โรงงาน ข โดยให้เครดิต 60 วัน สัญญาและใบสั่งซื้อที่ ข ลงนามระบุว่า กรรมสิทธิ์จะโอนเมื่อ ข ชำระราคาของแต่ละรายการครบ เครื่องบรรจุมีหมายเลขเครื่องในใบส่งมอบและติดป้ายที่ตัวเครื่อง เม็ดพลาสติกมีเลขล็อตในใบส่งมอบแต่ ข เทรวมกับเม็ดพลาสติกที่ซื้อจากผู้ผลิตรายอื่นลงไซโลเดียวกัน
หลังครบกำหนด 60 วัน ข ยังไม่ชำระ และเริ่มมีข่าวว่ามีปัญหาสภาพคล่อง
| รายการ | สถานะ | ความแน่นอนของข้อสงวนกรรมสิทธิ์ |
|---|---|---|
| เครื่องบรรจุ | ยังอยู่ที่โรงงาน ติดตั้งบนพื้น ติดป้ายหมายเลขเครื่อง | ค่อนข้างระบุตัวได้ แต่การถอดต้องดูผลต่อพื้นและสายการผลิต และต้องไม่ละเมิดสิทธิ์ผู้อื่น |
| เม็ดพลาสติกที่ยังไม่ใช้ | เทรวมกับของรายอื่นในไซโล | ระบุยากว่าส่วนไหนเป็นของ ก |
| เม็ดพลาสติกที่ผลิตเป็นสินค้าแล้ว | ขายต่อให้ลูกค้าของ ข ไปแล้วบางส่วน | อ่อนมาก โดยเฉพาะเมื่อลูกค้าของ ข ซื้อโดยสุจริตจากผู้ค้าที่ขายสินค้าชนิดนั้น |
สิ่งที่ ก ควรทำ ขอให้ ข ให้ตรวจสต๊อกร่วมกันและเซ็นรับรองรายการ ส่งหนังสือแจ้งให้ชำระภายในกำหนด และถ้า ข ไม่ยอมคืนเครื่อง ปรึกษาทนายเรื่องฟ้องหรือขอมาตรการคุ้มครองชั่วคราว ก ไม่ควรส่งคนไปขนเครื่องเองโดยไม่ได้รับความยินยอม ถ้า ข ถูกฟ้องล้มละลายหรือยื่นฟื้นฟูกิจการ ก ต้องใช้ขั้นตอนตามกฎหมาย และเก็บหลักฐานเครื่องที่ติดป้ายไว้ให้ครบ
บทเรียนจากตัวอย่าง เครื่องที่ระบุตัวได้ชัดมีโอกาสใช้ข้อสงวนได้ดีกว่าวัตถุดิบที่ถูกเทรวมและผลิตต่อ ผู้ขายจึงควรวางมาตรการแยกกันสำหรับสินค้าสองประเภท
อย่าเข้าใจผิด
| ความเข้าใจผิด | ที่ถูกต้อง |
|---|---|
| เขียนสงวนกรรมสิทธิ์ไว้แล้ว ผู้ขายเอาสินค้าคืนได้ทุกกรณี | ข้อสงวนช่วยให้อ้างได้ว่ากรรมสิทธิ์ยังไม่โอน แต่ผลจริงขึ้นกับถ้อยคำ หลักฐาน และสภาพสินค้า ไม่มีใครรับรองว่าจะได้คืนทุกกรณี |
| ผู้ขายเข้าไปขนสินค้าเองได้ เพราะยังเป็นเจ้าของ | การเข้าครอบครองโดยไม่ได้รับความยินยอมอาจเป็นความผิดหรือก่อความรับผิดทางแพ่ง ต้องอาศัยความร่วมมือของผู้ซื้อหรือไปทางศาลและการบังคับคดี |
| ขายเชื่อที่สงวนกรรมสิทธิ์ก็คือเช่าซื้อ | เป็นคนละสัญญา เช่าซื้อตามมาตรา 572 คือการให้เช่าพร้อมคำมั่นว่าจะขายหรือให้ทรัพย์สินตกเป็นสิทธิ และต้องทำเป็นหนังสือ |
| ข้อสงวนใช้ตามไปถึงมือผู้ซื้อต่อได้ | ผู้ซื้อต่อที่สุจริตจากผู้ค้าที่ขายของชนิดนั้นอาจไม่ต้องคืนตามมาตรา 1332 เว้นแต่ผู้ขายจะชดใช้ราคาที่ซื้อมา |
| สินค้าที่ผลิตต่อแล้วก็ยังเป็นของผู้ขายเดิมอยู่ | ผลอ่อนลงมากเมื่อสินค้าแปรรูป ผสม หรือติดตั้งจนแยกไม่ได้ และผลทางกฎหมายต้องตรวจเป็นรายกรณี |
| ผู้ซื้อล้มละลายแล้ว ข้อสงวนทำให้ผู้ขายได้ของคืนก่อนเจ้าหนี้รายอื่นเสมอ | ต้องผ่านขั้นตอนตามกฎหมายล้มละลายหรือฟื้นฟูกิจการ และต้องพิสูจน์ว่าสินค้ายังอยู่และเป็นของผู้ขาย ผลไม่แน่นอน |
| พิมพ์ข้อสงวนไว้หลังใบส่งของก็เพียงพอ | ถ้าผู้ซื้อไม่เคยรับรู้หรือตกลง ผู้ขายอาจพิสูจน์ได้ยาก ควรให้ผู้ซื้อลงนามในสัญญาหรือใบสั่งซื้อ |
ข้อจำกัดของคู่มือนี้ คู่มือนี้อธิบายหลักตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์เรื่องซื้อขายและเช่าซื้อ และผลต่อผู้ซื้อสุจริต ไม่ครอบคลุมการจดทะเบียนหลักประกันตามกฎหมายอื่น การขายระหว่างประเทศที่อาจใช้กฎหมายต่างประเทศ ข้อสัญญาเรื่องภาษี หรือขั้นตอนโดยละเอียดของคดีล้มละลายและฟื้นฟูกิจการ การให้ทนายตรวจสัญญาและเอกสารจริงก่อนใช้งานจึงสำคัญ
อ่านเพิ่มเติม
- นโยบายเงื่อนไขเครดิตและวงเงินลูกค้า
- ติดตามหนี้ใบแจ้งหนี้ลูกค้าธุรกิจ
- เครื่องจักรไม่ตรงสเปก ซ่อม คืนเงิน หรือหยุดจ่าย
- มีคนอ้างว่าทรัพย์ที่ยึดเป็นของเขา
- คู่มือเจ้าหนี้ในคดีล้มละลายและฟื้นฟูกิจการ
ข้อสงวนกรรมสิทธิ์ช่วยให้ผู้ขายยังอ้างความเป็นเจ้าของได้ระหว่างรอรับเงิน แต่จะได้ผลก็ต่อเมื่อเขียนชัด ผู้ซื้อลงนามรับ ระบุตัวสินค้าได้ และสินค้ายังไม่ถูกขายต่อ ผสม หรือแปรรูป และการเอาสินค้ากลับยังต้องอาศัยความร่วมมือหรือกระบวนการทางศาลเสมอ
เราช่วยผู้ขายร่างข้อสัญญาซื้อขายและสงวนกรรมสิทธิ์ ตรวจเอกสารส่งมอบและสต๊อก วางโครงสร้างหลักประกัน และให้คำปรึกษาเมื่อผู้ซื้อผิดนัดหรือมีปัญหาการเงิน รวมถึงเตรียมหนังสือบอกกล่าวและดำเนินการทางศาล เราไม่ใช่ที่ปรึกษาภาษีหรือนักบัญชี และไม่สามารถรับรองว่าจะได้สินค้าคืนหรือได้รับชำระหนี้ ค่าบริการขึ้นอยู่กับขั้นของเรื่องและงานที่ต้องทำ ส่งเอกสารให้เราดูก่อน เราจะแจ้งขอบเขตงานและค่าบริการเป็นลายลักษณ์อักษรก่อนเริ่มงาน โทร 092-254-2045 หรือ ส่งรายละเอียดให้เรา ดูเพิ่มเติมที่ สัญญาและเอกสาร และ งานด้านธุรกิจ
คู่มือนี้เผยแพร่โดย สำนักงานกฎหมายสุวรรณวรา ลอว์เฟิร์ม — สำนักงานกฎหมายในจังหวัดขอนแก่น ก่อตั้งเมื่อปี 1986 เป็นข้อมูลทั่วไปเท่านั้น ไม่ใช่คำแนะนำทางกฎหมายสำหรับเรื่องใดเรื่องหนึ่งโดยเฉพาะ

