ข้ามไปยังเนื้อหาหลัก
SUWANVARA LAWFIRM
บริษัท สุวรรณวรา ลอว์เฟิร์ม จำกัด
SUWANVARA LAWFIRM
SUWANVARA LAWFIRM
บริษัท สุวรรณวรา ลอว์เฟิร์ม จำกัด
กฎหมายธุรกิจ

หุ้นส่วนเสียชีวิตหรือทำงานต่อไม่ได้ บริษัทควรมีข้อตกลงซื้อขายหุ้นล่วงหน้าอย่างไร

ข้อตกลงซื้อขายหุ้นล่วงหน้า (buy-sell agreement) ระหว่างผู้ถือหุ้นของบริษัทไทย: กำหนดเหตุที่ทำให้ซื้อขาย ใครซื้อ ราคาคิดอย่างไร เงินมาจากไหน และเกี่ยวกับสิทธิของทายาท ข้อบังคับ และพินัยกรรมอย่างไร โดยไม่ทำให้เข้าใจว่าหุ้นจะถูกซื้อคืนโดยอัตโนมัติ

สำนักงานกฎหมายสุวรรณวรา ลอว์เฟิร์ม— ทีมกฎหมายธุรกิจ21 พฤศจิกายน 256916 นาที
หุ้นส่วนเสียชีวิตหรือทำงานต่อไม่ได้ บริษัทควรมีข้อตกลงซื้อขายหุ้นล่วงหน้าอย่างไร

คำตอบหลัก

ข้อตกลงซื้อขายหุ้นล่วงหน้า (buy-sell agreement) คือสัญญาที่ผู้ถือหุ้นทำไว้ตั้งแต่ยังปกติดี เพื่อตอบคำถามห้าข้อก่อนเหตุร้ายจะเกิด ได้แก่ เหตุอะไรที่ทำให้ต้องซื้อขายหุ้น ใครเป็นผู้ซื้อ ราคาคิดอย่างไร จ่ายเมื่อใด และเงินมาจากไหน หากไม่ตอบไว้ก่อน ทายาทของผู้ถือหุ้นที่เสียชีวิตกับผู้ถือหุ้นที่เหลือจะต้องมาเจรจากันในช่วงที่ทุกฝ่ายเสียใจ ธุรกิจต้องเดินต่อ และต่างฝ่ายต่างมีภาพราคาที่ไม่ตรงกัน

ข้อตกลงนี้ ไม่ทำให้หุ้นถูกซื้อคืนโดยอัตโนมัติ เมื่อบุคคลใดตาย มรดกตกทอดแก่ทายาท และกองมรดกรวมทรัพย์สินทุกชนิดของผู้ตาย หุ้นจึงเป็นส่วนหนึ่งของมรดก ข้อตกลงจะได้ผลจริงต่อเมื่อเขียนกลไกไว้ชัด สอดคล้องกับข้อบังคับของบริษัทและพินัยกรรม มีเงินพร้อมจ่าย และมีคนลงมือทำตามขั้นตอนเมื่อเหตุเกิด

หลักกฎหมาย (ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์) มาตรา 1599 บัญญัติว่าเมื่อบุคคลใดตาย มรดกของบุคคลนั้นตกทอดแก่ทายาท มาตรา 1600 ว่ากองมรดกได้แก่ทรัพย์สินทุกชนิดของผู้ตาย ตลอดทั้งสิทธิหน้าที่และความรับผิดต่าง ๆ เว้นแต่เป็นการเฉพาะตัวของผู้ตายโดยแท้ ส่วนมาตรา 1129 ว่าหุ้นโอนกันได้โดยไม่ต้องได้รับความยินยอมของบริษัท เว้นแต่เป็นหุ้นชนิดระบุชื่อลงในใบหุ้นที่ข้อบังคับของบริษัทกำหนดไว้เป็นอย่างอื่น และการโอนหุ้นชนิดระบุชื่อลงในใบหุ้นต้องทำตามแบบที่มาตรานั้นกำหนด

ความเห็นเชิงปฏิบัติของเรา อย่าคัดลอกแบบฟอร์มจากอินเทอร์เน็ตมาใช้ ข้อตกลงที่ดีต้องเขียนจากข้อบังคับ ทะเบียนผู้ถือหุ้น โครงสร้างครอบครัวของผู้ถือหุ้นแต่ละคน และกระแสเงินสดของบริษัทเรา

คู่มือนี้ไม่ซ้ำกับเรื่องที่เขียนไว้แล้ว หากท่านต้องการรู้ว่าระหว่างที่เจ้าของป่วยหรือถูกควบคุมตัว บริษัทจะเดินอย่างไร ดู เจ้าของธุรกิจป่วยหนัก ประสบอุบัติเหตุ หรือถูกควบคุมตัวกะทันหัน หากบริษัทมีกรรมการคนเดียวและกรรมการเสียชีวิต ดู กรรมการคนเดียวเสียชีวิต หากผู้ถือหุ้นสองฝ่ายขัดแย้งกันจนเดินต่อไม่ได้ ดู ผู้ถือหุ้น 50:50 ทางตัน คู่มือฉบับนี้เน้นเรื่องเดียว คือ ข้อตกลงซื้อขายหุ้นที่ทำไว้ล่วงหน้า

ข้อมูล ณ วันที่ 21 พฤศจิกายน 2569

ใครควรอ่านส่วนไหน

สถานะของคุณส่วนที่ควรอ่าน
กำลังวางแผน ยังไม่มีข้อตกลงข้อ 1 ถึง 7 เพื่อตัดสินใจว่าจะเขียนอะไร และข้อ 9 เช็กลิสต์
กำลังเจรจา ร่างอยู่ระหว่างตกลงกันข้อ 3 ถึง 6 เรื่องราคา เงิน และสิทธิของทายาท แล้วดูข้อ 8 ตัวอย่างสมมติ
ทำไปแล้ว หรือเหตุเกิดแล้วข้อ 4 ว่าข้อตกลงที่มีอยู่ใช้ได้เพียงใด ข้อ 7 ขั้นตอนเมื่อเหตุเกิด และข้อ 9

1. ข้อตกลงซื้อขายหุ้นล่วงหน้าคืออะไร และไม่ใช่อะไร

เป็นสัญญาระหว่างผู้ถือหุ้น (บางครั้งมีบริษัทเป็นคู่สัญญาด้วย) ที่กำหนดเงื่อนไขซื้อขายหุ้นเมื่อเกิดเหตุที่ระบุ มีสองรูปแบบกว้าง ๆ

รูปแบบใครซื้อข้อควรระวัง
ผู้ถือหุ้นที่เหลือซื้อกันเองผู้ถือหุ้นที่ยังอยู่ซื้อหุ้นจากผู้ที่ออกหรือจากทายาทสัดส่วนหุ้นเปลี่ยน ต้องดูว่าผู้ซื้อมีเงินพอและสัดส่วนใหม่ยังเหมาะกับการตัดสินใจในบริษัทหรือไม่
บริษัทเป็นผู้ซื้อหุ้นคืนบริษัทซื้อหุ้นของผู้ที่ออกกฎหมายมีข้อจำกัดเรื่องการที่บริษัทซื้อหรือถือหุ้นของตนเอง และกระทบเงินทุนของบริษัท ต้องให้ทนายและนักบัญชีตรวจก่อนเลือกทางนี้

ข้อตกลงนี้ ไม่ใช่ ข้อบังคับของบริษัท ไม่ใช่พินัยกรรม และไม่ใช่การโอนหุ้นในตัวเอง มันเป็นเพียงสัญญาที่ก่อสิทธิหรือหน้าที่ให้ซื้อขายหุ้นในอนาคต เมื่อถึงเวลาต้องมีการโอนหุ้นจริงตามกฎหมาย ซึ่งอยู่ในข้อ 7

ข้อตกลงรูปแบบสิทธิเลือก (option) กับรูปแบบข้อผูกพัน (obligation) ต่างกัน

  • สิทธิเลือกซื้อ (call) ผู้ถือหุ้นที่เหลือมีสิทธิซื้อ แต่ไม่ถูกบังคับให้ซื้อ
  • สิทธิเลือกขาย (put) ทายาทหรือผู้ที่ออกมีสิทธิเรียกให้อีกฝ่ายซื้อ ซึ่งอีกฝ่ายต้องมีเงินพร้อมจ่าย
  • ข้อผูกพันสองทาง ฝ่ายหนึ่งต้องขาย อีกฝ่ายต้องซื้อ ให้ความแน่นอนสูง แต่เสี่ยงที่สุดหากไม่มีแหล่งเงิน

2. เหตุอะไรควรเขียนเป็นเงื่อนไขซื้อขาย

เขียนให้ครบและนิยามให้ชัด เพราะเหตุที่คลุมเครือคือจุดที่ฟ้องร้องกันบ่อยที่สุด

เหตุควรนิยามอย่างไร
เสียชีวิตใช้มรณบัตร ระยะเวลาให้ทายาทแจ้งและเสนอตัวตัวแทน (เช่น ผู้จัดการมรดก)
ทำงานต่อไม่ได้ (ป่วย บาดเจ็บ)ความเห็นแพทย์ตามเกณฑ์ที่ตกลง ระยะเวลาขั้นต่ำที่ทำงานไม่ได้ ใครตัดสินเมื่อโต้แย้ง
ไร้ความสามารถตามคำสั่งศาลใช้คำสั่งศาลเป็นเหตุ แยกจากกรณีป่วยที่ยังไม่มีคำสั่ง
ลาออกหรือเกษียณกำหนดการแจ้งล่วงหน้าและช่วงส่งมอบงาน
ถูกฟ้องล้มละลายหรือถูกยึดหุ้นเป็นเหตุให้อีกฝ่ายมีสิทธิซื้อก่อนที่หุ้นจะไปอยู่กับบุคคลภายนอก
หย่าร้างหรือหุ้นเป็นสินสมรสดูแนวทางใน คู่สมรสกับหุ้นบริษัทและทรัพย์สินธุรกิจเมื่อหย่า

เหตุ "ทำงานต่อไม่ได้" ต้องคิดสองด้านให้ได้สมดุล ถ้านิยามกว้างเกินไป ผู้ถือหุ้นที่ป่วยชั่วคราวอาจถูกซื้อหุ้นก่อนเวลา ถ้าแคบเกินไป ธุรกิจต้องแบกผู้ถือหุ้นที่มาทำงานไม่ได้อีกหลายปี ควรกำหนดระยะเวลาและกลไกทบทวนแพทย์ไว้ในสัญญา

หากผู้ถือหุ้นที่ป่วยไม่สามารถตัดสินใจเองได้ และยังไม่มีคนมีอำนาจแทน บริษัทต้องดูเรื่องผู้อนุบาลหรือหนังสือมอบอำนาจควบคู่กัน อ่านรายละเอียดใน เจ้าของธุรกิจป่วยหนัก ประสบอุบัติเหตุ หรือถูกควบคุมตัวกะทันหัน

3. ใครซื้อ และซื้อตามสัดส่วนอย่างไร

ข้อตกลงต้องบอกว่าถ้ามีผู้ซื้อหลายคน ซื้อตามสัดส่วนหุ้นเดิมหรือตามที่ตกลงกันไว้ และถ้ามีบางคนไม่ซื้อหรือไม่มีเงิน หุ้นส่วนที่เหลือตกไปที่ใคร

  • ซื้อตามสัดส่วนหุ้น ง่ายที่สุด รักษาสัดส่วนเดิมของผู้ถือหุ้นที่เหลือ
  • ให้สิทธิก่อนแก่ผู้ที่ทำงานในบริษัท เหมาะกับบริษัทที่ผู้ถือหุ้นบางคนทำงานเต็มเวลาและบางคนเป็นผู้ลงทุน
  • ให้บริษัทซื้อก่อนแล้วจึงให้ผู้ถือหุ้นซื้อส่วนที่เหลือ ใช้ได้เมื่อตรวจแล้วว่ากฎหมายและงบการเงินอำนวย
  • เปิดทางขายให้บุคคลภายนอก ถ้าไม่มีผู้ซื้อภายในกำหนด ควรกำหนดคุณสมบัติและสิทธิยับยั้งของผู้ถือหุ้นที่เหลือไว้ด้วย

ผู้ถือหุ้นที่เหลือไม่ควรปล่อยให้หุ้นของผู้ที่ออกไปอยู่กับคนที่ไม่มีบทบาทในบริษัทโดยไม่มีแผน เพราะสิทธิออกเสียงและเงินปันผลจะตามหุ้นนั้นไป ดูสิทธิของผู้ถือหุ้นส่วนน้อยใน สิทธิของผู้ถือหุ้นส่วนน้อยในบริษัทไทย

4. สิทธิของทายาท ข้อบังคับ และพินัยกรรม: ข้อตกลงใช้ได้เพียงใด

นี่คือจุดที่เข้าใจผิดกันมากที่สุด

หุ้นเป็นมรดก เมื่อผู้ถือหุ้นเสียชีวิต หุ้นตกทอดแก่ทายาทตามมาตรา 1599 และ 1600 ทายาทจึงมีฐานะเป็นผู้ที่ต้องเข้ามาจัดการหุ้นนั้น ผ่านผู้จัดการมรดกหรือการแบ่งมรดกตามกรณี รายละเอียดเรื่องทะเบียนผู้ถือหุ้นและเงินปันผลอยู่ใน ได้รับมรดกเป็นหุ้นบริษัท

ข้อตกลงที่ผู้ตายลงนามไว้ ผูกมัดทายาทแค่ไหน ตอบแบบสรุปไม่ได้ ขึ้นอยู่กับ

  1. ถ้อยคำของข้อตกลงว่าเขียนข้อผูกพันของผู้ถือหุ้นไว้อย่างไร และมีการระบุถึงทายาทหรือผู้รับมรดกไว้หรือไม่
  2. ทายาทและผู้จัดการมรดกได้รับรู้หรือได้ลงนามรับทราบไว้ล่วงหน้าหรือไม่
  3. ข้อบังคับของบริษัทกำหนดเรื่องการโอนหุ้นไว้อย่างไร โดยหุ้นชนิดระบุชื่อลงในใบหุ้น ข้อบังคับกำหนดให้ต่างจากหลักทั่วไปได้ตามมาตรา 1129
  4. พินัยกรรมของผู้ถือหุ้นยกหุ้นให้ใคร และขัดหรือสอดคล้องกับข้อตกลงหรือไม่
  5. มีข้อพิพาทระหว่างทายาทหรือไม่ ซึ่งอาจทำให้ขั้นตอนล่าช้า

แนวปฏิบัติที่ช่วยให้ข้อตกลงใช้ได้จริง

  • ให้ข้อบังคับสอดคล้องกับข้อตกลง เช่น ข้อจำกัดการโอนหุ้นและสิทธิซื้อก่อนของผู้ถือหุ้นที่เหลือ
  • ให้ผู้ถือหุ้นแต่ละคนทำหรือปรับพินัยกรรมให้ระบุถึงข้อตกลงและกำหนดผู้จัดการมรดกที่เข้าใจเรื่องนี้ ดู ทำพินัยกรรมควรตั้งใครเป็นผู้จัดการมรดก
  • พิจารณาให้คู่สมรสหรือทายาทที่มีแนวโน้มได้รับหุ้นลงนามรับทราบ หรือทำข้อตกลงร่วมด้วย
  • ระบุว่าใครเป็นผู้แทนติดต่อฝ่ายผู้เสียชีวิต และกำหนดเวลาตอบรับ

เราไม่แนะนำให้เขียนข้อตกลงโดยหวังว่า จะบังคับทายาทหรือชนะข้อบังคับและกฎหมายมรดกได้เอง ผลจริงขึ้นอยู่กับการร่างและข้อเท็จจริง

5. ราคาหุ้น: จะกำหนดอย่างไรจึงไม่ทะเลาะกันทีหลัง

ราคาคือส่วนที่ทำให้ข้อตกลงล้มเหลวมากที่สุด มีทางเลือกกว้าง ๆ ดังนี้

วิธีใช้อย่างไรข้อดีข้อเสีย
ราคาคงที่ที่ทบทวนเป็นรอบผู้ถือหุ้นลงนามกำหนดมูลค่าหรือราคาต่อหุ้นในแต่ละปีหรือทุกครั้งที่มีเหตุสำคัญชัดเจน คำนวณเงินที่ต้องเตรียมได้ล่วงหน้าถ้าลืมทบทวน ราคาจะล้าสมัย และไม่เป็นธรรมกับอีกฝ่าย
สูตรคำนวณเช่น มูลค่าตามบัญชีปรับรายการ หรือตัวคูณของกำไรเฉลี่ยหลายปีไม่ต้องตกลงใหม่ทุกครั้งสูตรอาจไม่ตรงกับธุรกิจ ต้องกำหนดนิยามของกำไรและรายการปรับให้ชัด
ผู้ประเมินอิสระตกลงล่วงหน้าว่าใครเป็นผู้ประเมินและวิธีเลือกสะท้อนมูลค่าตามเวลาเกิดเหตุใช้เวลาและมีค่าใช้จ่ายของผู้ประเมิน อาจได้ผลต่างกันตามวิธีประเมิน
ผสมราคาคงที่เป็นฐาน แต่ถ้าผ่านระยะเวลาหนึ่งโดยไม่ทบทวน ให้ใช้ผู้ประเมินได้ทั้งความแน่นอนและความเป็นธรรมร่างซับซ้อนขึ้น

สิ่งที่ต้องเขียนไว้ไม่ว่าเลือกวิธีใด

  • วันที่ใช้ประเมิน เช่น วันเสียชีวิต วันสิ้นปีบัญชีล่าสุด หรือวันที่แพทย์รับรอง
  • งบการเงินที่ใช้ และใครเป็นผู้จัดทำหรือสอบ
  • การปรับรายการ เช่น เงินกู้กรรมการ หนี้ค้ำประกัน ทรัพย์สินที่ไม่ได้ใช้ในธุรกิจ
  • ส่วนลดหรือส่วนเพิ่มสำหรับหุ้นส่วนน้อยหรือหุ้นที่ควบคุมบริษัท (ถ้าจะใช้) ต้องเขียนชัด
  • ใครออกค่าประเมิน และจะทำอย่างไรถ้าสองฝ่ายไม่ยอมรับผลประเมิน เช่น ให้ผู้ประเมินคนที่สามเป็นผู้ชี้ขาด
  • ภาษีที่เกี่ยวกับการขายหุ้นและมรดก ให้ตรวจกับนักบัญชีก่อนลงนาม

ทนายความไม่ใช่ผู้ประเมินมูลค่าหรือผู้ให้คำปรึกษาด้านภาษี การกำหนดตัวเลขควรทำร่วมกับนักบัญชีหรือผู้ประเมินที่ผู้ถือหุ้นไว้วางใจ

6. เงินมาจากไหน

ข้อตกลงที่ไม่มีแหล่งเงิน คือข้อตกลงที่มักไม่ถูกปฏิบัติ ตัวอย่างแหล่งเงินที่ผู้ถือหุ้นพิจารณา

แหล่งเงินแนวคิดข้อควรตรวจ
ประกันชีวิตหรือประกันที่เกี่ยวกับการทำงานไม่ได้แบบผู้ถือหุ้นแต่ละคนทำประกันให้กัน (cross-purchase) หรือบริษัทเป็นผู้เอาประกัน (key-person) เพื่อให้มีเงินเมื่อเกิดเหตุเงื่อนไขกรมธรรม์ ผู้รับประโยชน์ ผลทางภาษี และการปรับทุนประกันเมื่อมูลค่าบริษัทเปลี่ยน ปรึกษานักบัญชีและที่ปรึกษาด้านประกัน
เงินสดหรือกำไรสะสมของบริษัทบริษัทจ่ายเองหรือสนับสนุนผู้ซื้อข้อจำกัดตามกฎหมายเมื่อบริษัทเป็นผู้ซื้อ และผลต่อเงินทุนหมุนเวียน
ผ่อนชำระเป็นงวดผู้ซื้อจ่ายเป็นงวดแก่ทายาทดอกเบี้ย หลักประกัน และความเสี่ยงของทายาทหากธุรกิจแย่ลง
สินเชื่อสถาบันการเงินผู้ซื้อหรือบริษัทกู้มาซื้อหุ้นเงื่อนไขธนาคาร หลักประกัน และการค้ำประกัน

ประกันคือเครื่องมือหาเงิน ไม่ใช่ตัวข้อตกลง ถ้าทำกรมธรรม์โดยไม่ได้เขียนในข้อตกลงว่าเงินประกันต้องนำไปซื้อหุ้น ก็อาจเกิดข้อพิพาทว่าเงินนั้นเป็นของใคร คู่มือนี้อธิบายประกันในระดับแนวคิดเท่านั้น ไม่แนะนำผลิตภัณฑ์หรือเบี้ยประกัน ควรปรึกษาผู้เชี่ยวชาญด้านประกันโดยตรง

7. เมื่อเหตุเกิดขึ้นจริง ต้องทำอะไรบ้าง

ข้อตกลงเป็นเพียงจุดเริ่ม ต้องมีขั้นตอนต่อเนื่องจนหุ้นเปลี่ยนมือสมบูรณ์

  1. แจ้งเหตุ ตามวิธีและเวลาที่ข้อตกลงกำหนด และเก็บหลักฐานการแจ้ง
  2. ระบุผู้แทนฝ่ายผู้ออก กรณีเสียชีวิตคือผู้จัดการมรดกหรือทายาท กรณีทำงานไม่ได้คือผู้มีอำนาจแทนตามกฎหมายหรือตามหนังสือมอบอำนาจ ดูการตั้งผู้จัดการมรดกใน คำร้องตั้งผู้จัดการมรดก
  3. ประเมินราคา ตามวิธีที่ตกลง ณ วันที่กำหนด
  4. ใช้สิทธิหรือปฏิบัติตามข้อผูกพัน ภายในกำหนดเวลา
  5. ทำสัญญาซื้อขายและเอกสารโอนหุ้น หุ้นชนิดระบุชื่อลงในใบหุ้นต้องโอนเป็นหนังสือ ผู้โอนและผู้รับโอนลงลายมือชื่อ มีพยานอย่างน้อยหนึ่งคนลงชื่อรับรอง และระบุเลขหมายหุ้นที่โอน มิฉะนั้นตามมาตรา 1129 เป็นโมฆะ และจะใช้ต่อบริษัทหรือบุคคลภายนอกไม่ได้จนกว่าจะจดแจ้งชื่อและที่อยู่ของผู้รับโอนในทะเบียนผู้ถือหุ้น
  6. ชำระเงิน ตามงวดที่ตกลง และเก็บหลักฐาน
  7. เปลี่ยนทะเบียนและตำแหน่ง ปรับทะเบียนผู้ถือหุ้น ลงมติเปลี่ยนกรรมการหากจำเป็น และจดทะเบียนการเปลี่ยนแปลงกรรมการตามเวลาที่กฎหมายกำหนด
  8. ปลดภาระส่วนตัว ของผู้ที่ออก เช่น การค้ำประกัน สัญญาเช่า วงเงินธนาคาร และคืนเงินกู้ผู้ถือหุ้น

หากผู้ถือหุ้นที่เหลือและทายาทไม่ลงรอยกันเรื่องราคา หรือกลไกใช้ไม่ได้ ให้ดูแนวทางซื้อหุ้นคืนและทางออกอื่นใน ผู้ถือหุ้น 50:50 ทางตัน

8. ตัวอย่างสมมติ: สองหุ้นส่วนถือ 50:50 และตกลงกันล่วงหน้า

ตัวอย่างสมมติ นี่ไม่ใช่คดีจริง ตัวเลขทั้งหมดเป็นเพียงภาพประกอบ

นายเอและนายบีถือหุ้นบริษัทร้านวัสดุก่อสร้างคนละ 50% ทั้งสองทำงานเต็มเวลา เมื่อสามปีก่อนทั้งคู่ตกลงข้อตกลงซื้อขายหุ้นไว้ โดยมีสาระดังนี้ (ตัวเลขสมมติ)

  • เหตุซื้อขาย: เสียชีวิต หรือแพทย์รับรองว่าทำงานต่อไม่ได้ติดต่อกันเกิน 12 เดือน
  • ราคา: ตั้งมูลค่าบริษัทเป็น 12,000,000 บาท ทบทวนทุกสิ้นปีบัญชี หากไม่ทบทวนเกิน 2 ปี ให้ผู้ประเมินอิสระประเมิน
  • ผู้ซื้อ: อีกคนหนึ่งซื้อหุ้นทั้งหมดของผู้ที่ออก
  • เงิน: บางส่วนมาจากประกันชีวิตที่ทั้งสองทำให้กัน ส่วนที่เหลือผ่อนชำระเป็นงวดภายใน 24 เดือน
  • ทายาท: คู่สมรสของแต่ละคนลงนามรับทราบข้อตกลง และพินัยกรรมของแต่ละคนระบุถึงข้อตกลงนี้

เมื่อนายเอเสียชีวิต คู่สมรสในฐานะทายาทและผู้จัดการมรดกแจ้งให้นายบีทราบ ตามสมมติฐาน หุ้นของนายเอคือ 50% ของ 12,000,000 บาท เท่ากับ 6,000,000 บาท แต่เพราะไม่ได้ทบทวนราคามา 3 ปี นายบีขอให้ใช้ผู้ประเมินอิสระตามข้อตกลง ผลประเมินอาจต่างจากตัวเลขเดิม และเงินประกันอาจไม่ครอบคลุมเต็มจำนวน ส่วนที่เหลือจึงใช้การผ่อนชำระ

ตัวอย่างนี้แสดงว่า การมีข้อตกลงไม่ได้ทำให้ทุกอย่างอัตโนมัติ ยังต้องมีผู้แจ้งเหตุ ประเมินราคา ทำเอกสารโอน และจดแจ้งทะเบียน ถ้าไม่มีการทบทวนราคา ไม่มีเงินพร้อม หรือทายาทไม่ได้รับรู้ข้อตกลงมาก่อน ปัญหาอาจเกิดขึ้นได้ทั้งที่มีข้อตกลงอยู่

9. เช็กลิสต์ก่อนลงนามข้อตกลงซื้อขายหุ้น

ข้อเท็จจริงของบริษัท

  • ทะเบียนผู้ถือหุ้นเป็นปัจจุบัน และตรวจสอบหุ้นชนิดระบุชื่อลงในใบหุ้นหรือไม่
  • ข้อบังคับของบริษัทที่มีผลอยู่ในปัจจุบัน ตรวจข้อจำกัดการโอนหุ้น
  • งบการเงินล่าสุด รายการหนี้ การค้ำประกันส่วนตัว และเงินกู้กรรมการ
  • รายชื่อผู้ถือหุ้นแต่ละคน คู่สมรส และทายาทที่คาดว่าจะรับมรดก

เนื้อหาข้อตกลง

  • เหตุซื้อขายพร้อมนิยาม (เสียชีวิต ทำงานต่อไม่ได้ ไร้ความสามารถ ลาออก ล้มละลาย)
  • ผู้ซื้อ สัดส่วน และลำดับสิทธิเมื่อบางฝ่ายไม่ซื้อ
  • ราคา: วิธี วันที่ใช้ประเมิน ผู้ประเมิน การทบทวนเป็นรอบ และวิธีเมื่อไม่เห็นตรงกัน
  • แหล่งเงิน กำหนดชำระ หลักประกันสำหรับงวดที่ค้าง
  • ขั้นตอนเมื่อเหตุเกิด: ใครแจ้ง กำหนดเวลา ใครเป็นผู้แทนฝ่ายออก
  • การปลดภาระส่วนตัวของผู้ที่ออก และข้อห้ามแข่งขันหรือการรักษาความลับ

ความสอดคล้องกับเอกสารอื่น

  • แก้ข้อบังคับให้สอดคล้อง (ถ้าจำเป็น)
  • ปรับหรือทำพินัยกรรมของผู้ถือหุ้นแต่ละคนให้สอดคล้อง และตั้งผู้จัดการมรดกที่เหมาะสม
  • ให้คู่สมรสหรือทายาทที่เกี่ยวข้องลงนามรับทราบ (ถ้าตกลงกัน)
  • กรมธรรม์ประกัน (ถ้ามี) เขียนผู้รับประโยชน์และทุนประกันให้ตรงกับข้อตกลง
  • นักบัญชีตรวจผลทางภาษี

หลังลงนาม

  • เก็บต้นฉบับที่ปลอดภัย และแจ้งผู้จัดการมรดกว่าเก็บไว้ที่ใด
  • ตั้งปฏิทินทบทวนราคาและทบทวนข้อตกลงเมื่อสัดส่วนหุ้น ธุรกิจ หรือครอบครัวเปลี่ยน

อย่าเข้าใจผิด

  • "มีข้อตกลงแล้ว หุ้นจะถูกซื้อคืนเองเมื่อผู้ถือหุ้นเสียชีวิต" ไม่จริง หุ้นเป็นมรดกที่ตกทอดแก่ทายาทตามมาตรา 1599 และ 1600 การซื้อขายต้องผ่านกลไกที่เขียนไว้และต้องมีการโอนหุ้นจริง
  • "ข้อตกลงผูกมัดทายาททุกคนแน่นอน" ไม่ควรสรุปเช่นนั้น ขึ้นอยู่กับถ้อยคำ การที่ทายาทรับรู้หรือลงนาม ข้อบังคับ และพินัยกรรม ควรให้ทนายตรวจ
  • "ข้อตกลงชนะข้อบังคับและกฎหมายมรดกได้" ไม่จริง ต้องร่างให้สอดคล้องกับข้อบังคับ พินัยกรรม และกฎหมาย ไม่ใช่เขียนให้ขัดแล้วหวังว่าจะบังคับได้
  • "ซื้อประกันแล้วเรื่องเงินจบ" ประกันเป็นแหล่งเงินแหล่งหนึ่ง ต้องเขียนในข้อตกลงว่าเงินใช้ซื้อหุ้นอย่างไร และทบทวนทุนประกันให้สอดคล้องกับมูลค่าบริษัทที่เปลี่ยนไป
  • "ตั้งราคาครั้งเดียวแล้วใช้ได้ตลอด" ราคาที่ไม่ทบทวนจะล้าสมัยและกลายเป็นข้อพิพาท ควรทบทวนเป็นรอบหรือมีกลไกประเมินสำรอง
  • "ข้อตกลงนี้ใช้แทนเรื่องธุรกิจต่อเนื่องได้ทั้งหมด" ไม่ใช่ ข้อตกลงตอบเรื่องหุ้นและเงิน ส่วนการลงนาม บัญชีธนาคารและการตัดสินใจระหว่างที่เจ้าของไม่อยู่ ต้องมีแผนแยกต่างหาก

อ่านเพิ่มเติม

ข้อตกลงซื้อขายหุ้นล่วงหน้าที่ดีไม่ได้ทำให้หุ้นถูกซื้อคืนเอง แต่ทำให้ทุกฝ่ายรู้ล่วงหน้าว่าเหตุอะไรทำให้ต้องซื้อขาย ใครซื้อ ราคาเท่าไรและคิดอย่างไร และเงินมาจากไหน โดยต้องเขียนให้สอดคล้องกับข้อบังคับและพินัยกรรมของผู้ถือหุ้นแต่ละคน

เราช่วยผู้ถือหุ้นร่างและตรวจข้อตกลงซื้อขายหุ้น ตรวจความสอดคล้องกับข้อบังคับและพินัยกรรม จัดเอกสารโอนหุ้นและปรับทะเบียนผู้ถือหุ้นเมื่อเหตุเกิดจริง เราไม่ใช่นักบัญชี ผู้ประเมินมูลค่า หรือที่ปรึกษาประกัน จึงไม่กำหนดตัวเลขราคาหุ้น ไม่ให้คำแนะนำเรื่องภาษีหรือผลิตภัณฑ์ประกัน และไม่สามารถรับรองว่าทายาทจะยอมปฏิบัติตามข้อตกลง ค่าบริการขึ้นอยู่กับขั้นของเรื่องและงานที่ต้องทำ ส่งเอกสารให้เราดูก่อน เราจะแจ้งขอบเขตงานและค่าบริการเป็นลายลักษณ์อักษรก่อนเริ่มงาน โทร 092-254-2045 หรือ ส่งรายละเอียดให้เรา ดูเพิ่มเติมที่ ธุรกิจครอบครัว และ งานเลขานุการบริษัท


คู่มือนี้เผยแพร่โดย สำนักงานกฎหมายสุวรรณวรา ลอว์เฟิร์ม — สำนักงานกฎหมายในจังหวัดขอนแก่น ก่อตั้งเมื่อปี 1986 เป็นข้อมูลทั่วไปเท่านั้น ไม่ใช่คำแนะนำทางกฎหมายสำหรับเรื่องใดเรื่องหนึ่งโดยเฉพาะ

คำถามที่พบบ่อย

ข้อตกลงซื้อขายหุ้นล่วงหน้าคืออะไร+

คือสัญญาที่ผู้ถือหุ้นทำไว้ล่วงหน้าว่า ถ้าเกิดเหตุที่ตกลงกันไว้ เช่น ผู้ถือหุ้นคนหนึ่งเสียชีวิตหรือทำงานต่อไม่ได้ ใครมีสิทธิหรือมีหน้าที่ซื้อหุ้นนั้น ราคาคิดอย่างไร จ่ายเมื่อใด และเงินมาจากไหน ข้อตกลงนี้ไม่ใช่ข้อบังคับของบริษัทและไม่ใช่พินัยกรรม ผลต่อทายาทและบริษัทจึงขึ้นอยู่กับถ้อยคำที่เขียน ข้อบังคับของบริษัท และข้อเท็จจริงของแต่ละกรณี

ถ้าผู้ถือหุ้นเสียชีวิต หุ้นจะถูกซื้อคืนโดยอัตโนมัติหรือไม่+

ไม่ เมื่อบุคคลใดตาย มรดกตกทอดแก่ทายาท (มาตรา 1599) และกองมรดกรวมทรัพย์สินทุกชนิดของผู้ตาย (มาตรา 1600) หุ้นจึงเป็นส่วนหนึ่งของมรดก การซื้อหุ้นจากทายาทต้องมีกลไกที่เขียนไว้ชัดและทำตามขั้นตอนจริง ไม่ใช่เกิดขึ้นเองเพียงเพราะมีข้อตกลงฉบับหนึ่ง

ข้อตกลงที่ผู้ถือหุ้นลงนามไว้ ผูกมัดทายาทเสมอไปหรือไม่+

ไม่ควรสรุปเช่นนั้น ผลต่อทายาทขึ้นอยู่กับว่าเขียนข้อผูกพันไว้อย่างไร ทายาทได้รับรู้หรือลงนามรับทราบหรือไม่ ข้อบังคับของบริษัทว่าอย่างไรเรื่องการโอนหุ้น และพินัยกรรมของผู้ถือหุ้นขัดหรือสอดคล้องกันหรือไม่ จึงควรให้ทนายตรวจร่างทั้งชุดก่อนลงนาม

ราคาหุ้นควรกำหนดอย่างไรในข้อตกลง+

ทางเลือกที่พบบ่อยมีสามแบบ คือ ราคาคงที่ที่ผู้ถือหุ้นตกลงทบทวนเป็นรอบ สูตรคำนวณจากงบการเงิน และให้ผู้ประเมินอิสระที่ระบุวิธีเลือกไว้ล่วงหน้าเป็นผู้ประเมิน แต่ละแบบมีข้อดีข้อเสียต่างกัน ข้อสำคัญคือเขียนวันที่ใช้ประเมิน ใครจ่ายค่าประเมิน และจะทำอย่างไรถ้าสองฝ่ายไม่เห็นด้วยกับผลประเมิน

ประกันชีวิตใช้เป็นแหล่งเงินซื้อหุ้นได้หรือไม่+

เป็นแนวทางหนึ่งที่ผู้ถือหุ้นบางกลุ่มเลือกใช้ โดยให้ผู้ถือหุ้นแต่ละคนหรือบริษัทเป็นผู้เอาประกันและผู้รับประโยชน์ตามที่ตกลงกัน เพื่อให้มีเงินสดเมื่อเกิดเหตุ เงื่อนไขกรมธรรม์ ผลทางภาษี และความเหมาะสมต้องปรึกษาตัวแทนหรือที่ปรึกษาด้านประกันและนักบัญชี ข้อตกลงซื้อขายหุ้นควรเขียนให้สอดคล้องกับกรมธรรม์ที่ทำไว้

เมื่อผู้ถือหุ้นทำงานต่อไม่ได้เพราะป่วยหรือบาดเจ็บ ใครเป็นผู้ตัดสินว่าต้องซื้อหุ้น+

ข้อตกลงควรนิยามคำว่า ทำงานต่อไม่ได้ ให้ชัด เช่น ใช้ความเห็นแพทย์ตามเกณฑ์ที่ตกลงและระยะเวลาขั้นต่ำ แล้วกำหนดผู้ตัดสินเมื่อมีข้อโต้แย้ง ถ้าตัวผู้ถือหุ้นไม่สามารถจัดการเองได้ อาจต้องมีผู้มีอำนาจแทนตามกฎหมาย ซึ่งเป็นอีกเรื่องหนึ่งที่ต้องตรวจควบคู่กัน

Lawyer-client handshake symbolizing trust at Suwanvara Law Firm

พร้อมรับฟังเรื่องของคุณ

ปรึกษาเบื้องต้นกับทนายความผู้เชี่ยวชาญของเรา