โมเดลธุรกิจคืออะไร และทุกการเลือกเปลี่ยนสัญญา ภาษี ใบอนุญาต แรงงาน ข้อมูลอย่างไร

เจ้าของธุรกิจหลายคนเริ่มจากคำถามว่า "ทำอย่างไรให้รายได้นิ่งขึ้น" "ควรเปิดสาขาหรือขายแฟรนไชส์" หรือ "ควรขายเองหรือผ่านตัวแทน" คำถามเหล่านี้คือคำถามเรื่องโมเดลธุรกิจ แต่คำตอบไม่ได้อยู่ที่ตัวเลขอย่างเดียว เพราะทุกโมเดลผูกอยู่กับสัญญาแบบหนึ่ง ภาษีแบบหนึ่ง ใบอนุญาตแบบหนึ่ง และหน้าที่ต่อลูกจ้างหรือข้อมูลลูกค้าแบบหนึ่ง เจ้าของที่เลือกโมเดลโดยไม่ดูสิ่งเหล่านี้มักพบอุปสรรคเมื่อเริ่มลงมือ

คู่มือนี้เป็นภาพรวม อธิบายส่วนประกอบของโมเดลธุรกิจเป็นภาษาง่าย ๆ แล้วเชื่อมไปยังคู่มือเฉพาะของเราแต่ละเรื่อง ไม่ลงรายละเอียดซ้ำ

คำตอบหลัก

โมเดลธุรกิจคือคำตอบที่เชื่อมกันของคำถามหกข้อ ธุรกิจขายให้ใคร ให้คุณค่าอะไร ส่งมอบผ่านช่องทางใด หารายได้อย่างไร ต้องพึ่งทรัพยากรและคู่ค้าอะไร และมีต้นทุนอะไร เมื่อเปลี่ยนคำตอบข้อใดข้อหนึ่ง สิ่งที่ต้องเปลี่ยนตามไม่ได้มีแค่ตัวเลข แต่รวมถึงสัญญา ภาษี ใบอนุญาต แรงงาน และข้อมูลส่วนบุคคลด้วย

หลักกฎหมาย กฎหมายไทยไม่มี "กฎหมายโมเดลธุรกิจ" โดยตรง แต่กฎหมายหลายฉบับเข้ามาเกี่ยวตามลักษณะของโมเดล เช่น ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ว่าด้วยซื้อขาย เช่าทรัพย์ เช่าซื้อ จ้างทำของ ตัวแทน และนายหน้า ประมวลรัษฎากรเรื่องภาษีมูลค่าเพิ่มและภาษีหัก ณ ที่จ่าย พ.ร.บ.คุ้มครองแรงงาน พ.ร.บ.คุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล พ.ศ. 2562 กฎหมายคุ้มครองผู้บริโภค กฎหมายแข่งขันทางการค้า และกฎหมายเฉพาะของสินค้าที่ต้องขออนุญาต ส่วนธุรกิจที่มีผู้ถือหุ้นต่างชาติยังต้องดูกฎหมายการประกอบธุรกิจของคนต่างด้าวด้วย

มุมมองเชิงปฏิบัติของเรา ก่อนเปลี่ยนโมเดล ให้เขียนลงกระดาษหน้าเดียวว่า สัญญาที่ต้องเซ็นเพิ่มคืออะไร ภาษีที่เปลี่ยนคือส่วนไหน ใบอนุญาตที่ต้องมีเพิ่ม พนักงานที่ต้องเปลี่ยนงาน และข้อมูลลูกค้าที่เก็บเพิ่ม แล้วนำไปคุยกับนักบัญชีและทนายความก่อนลงทุน การทำเช่นนี้ใช้เวลาไม่นานและช่วยเลี่ยงต้นทุนที่ไม่ได้คิดไว้

1. ส่วนประกอบของโมเดลธุรกิจ

อ่านตารางจากซ้ายไปขวาเป็นแบบฝึกหัดสำหรับแต่ละโมเดลที่ธุรกิจกำลังพิจารณา จะเห็นว่าโมเดลเดียวกันเปลี่ยนมากกว่าหนึ่งแถวของกฎหมายพร้อมกัน

2. ตาราง: เลือกโมเดลนี้ แล้วอะไรเปลี่ยนทางกฎหมาย

ตารางนี้เป็นเครื่องมือคิด ไม่ใช่คำตอบสุดท้าย รายละเอียดของแต่ละโมเดลอยู่ในคู่มือเฉพาะด้านล่าง

3. จากงานครั้งเดียวเป็นรายได้รายเดือน

โมเดลรายได้ประจำ เช่น บริการดูแลรายเดือน แพ็กเกจบำรุงรักษา และการสมัครสมาชิก ทำให้รายได้คาดการณ์ได้ แต่ต้องเขียนว่าแต่ละเดือนลูกค้าได้อะไร หากลูกค้าไม่ใช้ได้ไหม ต่ออายุเองหรือไม่ และเลิกได้อย่างไร และภาษีมูลค่าเพิ่มของบริการมักเกิดเมื่อได้รับชำระเงิน จึงควรตรวจกับนักบัญชี รายละเอียดอยู่ในจากงานครั้งเดียวเป็นรายได้รายเดือน

4. ขายสินค้าพร้อมบริการหลังการขาย

เมื่อเพิ่มการติดตั้ง บำรุงรักษา และอะไหล่ ผู้ขายรับความรับผิดต่อความชำรุดตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ รวมถึงความรับผิดต่อสินค้าที่ไม่ปลอดภัย และต้องเขียนเงื่อนไขการรับประกันให้ชัด ดูขายสินค้าอย่างเดียว หรือขายพร้อมบริการหลังการขาย

5. รับจ้างผลิตหรือสร้างแบรนด์เอง

OEM ให้ยอดสั่งผลิตที่คาดการณ์ได้ แบรนด์ตัวเองให้อำนาจต่อรองแต่ต้องแบกความเสี่ยงสินค้าและใบอนุญาต เรื่องสำคัญคือเครื่องหมายการค้า สูตร และผู้ถือใบอนุญาต ดูรับจ้างผลิต (OEM) หรือสร้างแบรนด์เอง และพึ่งโรงงานรายเดียว สำหรับแผนสำรอง

6. ขยายด้วยสาขา แฟรนไชส์ หรือตัวแทนจำหน่าย

ไทยไม่มีกฎหมายแฟรนไชส์ฉบับเฉพาะ จึงต้องพึ่งสัญญาเป็นหลัก ร่วมกับแนวปฏิบัติด้านการค้าที่เป็นธรรม และการจดทะเบียนอนุญาตให้ใช้เครื่องหมายการค้า การเลือกว่าจะลงทุนเองหรือให้ผู้อื่นลงทุนแลกกับการควบคุม ดูขยายด้วยสาขาของตัวเอง แฟรนไชส์ หรือตัวแทนจำหน่าย และก่อนเปิดสาขาที่สอง

7. ตั้งราคางานบริการ

ราคาเหมา รายชั่วโมง และรายเดือนไม่ใช่เรื่องตัวเลขอย่างเดียว แต่เป็นการกำหนดว่าใครแบกความเสี่ยงเมื่องานเกินขอบเขต สัญญาต้องสะท้อนวิธีคิดราคา ดูตั้งราคางานบริการ: เหมา รายชั่วโมง หรือรายเดือน การเลือกว่างานไหนควรรับ ดูงานเยอะแต่กำไรน้อย ควรรับงานไหน

8. เลือกช่องทางขายออนไลน์

มาร์เก็ตเพลสให้ลูกค้าเร็ว เว็บไซต์ตัวเองให้ความเป็นเจ้าของข้อมูล แต่เป็นผู้ควบคุมข้อมูลส่วนบุคคลเต็มตัว และต้องดูเรื่องจดทะเบียนพาณิชย์อิเล็กทรอนิกส์และตลาดแบบตรง ดูขายบนมาร์เก็ตเพลสหรือเว็บไซต์ของตัวเอง

9. เลือกกลุ่มลูกค้าธุรกิจ

ลูกค้าภาครัฐ องค์กรขนาดใหญ่ SME และลูกค้าต่างประเทศ มีความเสี่ยงและเงื่อนไขต่างกัน ทั้งการจ่ายเงิน หลักประกัน และเอกสาร ดูเลือกกลุ่มลูกค้าธุรกิจ (B2B) และถ้าพึ่งลูกค้ารายเดียวมากเกินไป ดูพึ่งลูกค้ารายใหญ่รายเดียว

10. ขาย ให้เช่า หรือคิดตามการใช้งาน

ซื้อขาย เช่าทรัพย์ และเช่าซื้อเป็นสัญญาคนละประเภท มีแบบ ผลของกรรมสิทธิ์ และภาระบำรุงรักษาต่างกัน และบางกรณีเป็นธุรกิจที่ถูกควบคุมสัญญา ดูขาย ให้เช่า หรือคิดตามการใช้งาน

11. SaaS และสัญญาสมาชิก

ราคาต่อผู้ใช้ แบบขั้นบันได หรือคิดตามการใช้ ต้องสัมพันธ์กับสัญญาออนไลน์ การต่ออายุอัตโนมัติ การเปลี่ยนราคา และการระงับบริการ ดูตั้งราคา SaaS และสัญญาแบบสมาชิก

12. นายหน้า ตัวแทน และผู้ซื้อมาขายไป

บทบาทสามแบบนี้ต่างกันที่ใครถือสต็อก ใครรับความเสี่ยงเครดิต และใครผูกพันกับลูกค้า อีกทั้งธุรกิจที่ต่างชาติถือหุ้นอาจติดข้อจำกัดบางประเภทกิจการ ดูนายหน้า ตัวแทน หรือผู้ซื้อมาขายไป

13. ทดลองก่อนเปลี่ยนจริง

ถ้ายังไม่แน่ใจ ให้ทดลองเป็นโครงการนำร่องที่มีเงื่อนไขหยุดล่วงหน้าและสัญญาแบบมีกำหนด ตรวจว่าสัญญาเดิมไม่ห้ามไว้ และตรวจวัตถุประสงค์บริษัท ดูทดลองเปลี่ยนโมเดลธุรกิจแบบนำร่อง

14. ลำดับคิดเมื่อเปลี่ยนโมเดล

1. เขียนโมเดลใหม่ทั้งหกส่วน และระบุว่าส่วนไหนเปลี่ยนจากเดิม
2. ตรวจสัญญาเดิมที่อาจห้ามหรือจำกัดโมเดลใหม่ เช่น ข้อผูกขาดเฉพาะ ข้อห้ามแข่งขัน และข้อรักษาราคา
3. ตรวจวัตถุประสงค์ของบริษัทและใบอนุญาตที่มี
4. ถามนักบัญชีเรื่องภาษีมูลค่าเพิ่ม ภาษีหัก ณ ที่จ่าย และการบันทึกรายได้ของโมเดลใหม่
5. ตรวจผลต่อพนักงาน การเปลี่ยนหน้าที่หรือเงื่อนไขการจ้างต้องได้รับความยินยอมตามกฎหมายแรงงาน
6. ตรวจข้อมูลส่วนบุคคลที่จะเก็บเพิ่ม และสัญญากับผู้ประมวลผลข้อมูล
7. ทดลองในขอบเขตเล็กก่อน แล้วจึงขยาย
8. ใช้แผนธุรกิจที่สะท้อนข้อจำกัดข้างต้น ดูบริการจัดทำแผนธุรกิจ

15. เช็กลิสต์ก่อนเปลี่ยนโมเดล

• เขียนโมเดลใหม่ครบหกส่วนและเทียบกับโมเดลเดิม
• สัญญาเดิมกับลูกค้า ตัวแทน และโรงงานไม่ห้ามโมเดลใหม่
• วัตถุประสงค์บริษัทและใบอนุญาตครอบคลุมกิจกรรมใหม่
• นักบัญชียืนยันผลทางภาษีและวิธีบันทึกรายได้
• สัญญาแม่แบบสำหรับโมเดลใหม่พร้อมก่อนขายรายแรก
• ตรวจผลต่อพนักงานและวิธีขอความยินยอมเมื่อต้องเปลี่ยนเงื่อนไข
• มีแผนจัดการข้อมูลส่วนบุคคลที่เกี่ยวข้อง
• กำหนดเกณฑ์สำเร็จและเกณฑ์หยุดของการทดลองล่วงหน้า

อ่านเพิ่มเติม

• จากงานครั้งเดียวเป็นรายได้รายเดือน — รายได้ประจำและสัญญาต่ออายุ
• ขายสินค้าพร้อมบริการหลังการขาย — การรับประกันและความรับผิด
• รับจ้างผลิต (OEM) หรือสร้างแบรนด์เอง — เครื่องหมาย สูตร และใบอนุญาต
• ขยายด้วยสาขา แฟรนไชส์ หรือตัวแทน — ควบคุม ทุน และความเร็ว
• ตั้งราคางานบริการ — สัญญากับวิธีคิดราคา
• ขายบนมาร์เก็ตเพลสหรือเว็บไซต์ตัวเอง — ช่องทางและข้อมูลลูกค้า
• เลือกกลุ่มลูกค้าธุรกิจ — ภาครัฐ องค์กร SME ต่างประเทศ
• ขาย ให้เช่า หรือคิดตามการใช้งาน — ซื้อขาย เช่า เช่าซื้อ
• ตั้งราคา SaaS และสัญญาสมาชิก — ราคาและการต่ออายุ
• นายหน้า ตัวแทน หรือผู้ซื้อมาขายไป — บทบาทและความเสี่ยง
• ทดลองเปลี่ยนโมเดลแบบนำร่อง — ทดสอบก่อนเปลี่ยนจริง
• งานเยอะแต่กำไรน้อย ควรรับงานไหน — คัดงานตามกำไรจริง
• พึ่งลูกค้ารายใหญ่รายเดียว — ความเสี่ยงการกระจุกตัว

โมเดลธุรกิจไม่ใช่แค่วิธีหารายได้ แต่เป็นชุดของสัญญา ภาษี ใบอนุญาต แรงงาน และข้อมูลที่ต้องไปด้วยกัน ตรวจให้ครบก่อนเปลี่ยน และทดลองเล็กก่อนขยาย

เราช่วยตรวจสัญญาเดิม วางโครงสร้างสัญญาและเอกสารสำหรับโมเดลใหม่ และทำงานร่วมกับนักบัญชีของท่านในส่วนภาษี ปรึกษาเบื้องต้น โทร 092-254-2045 หรือ ส่งรายละเอียดให้เรา ดูเพิ่มเติมที่ จัดทำแผนธุรกิจ และ สัญญาและเอกสาร

คู่มือนี้เผยแพร่โดย สำนักงานกฎหมายสุวรรณวรา ลอว์เฟิร์ม — สำนักงานกฎหมายในจังหวัดขอนแก่น ก่อตั้งเมื่อปี 1986 เป็นข้อมูลทั่วไปเท่านั้น ไม่ใช่คำแนะนำทางกฎหมายสำหรับเรื่องใดเรื่องหนึ่งโดยเฉพาะ